Orhan Pamuk, Pisarz naiwny i sentymentalny.

Przyssałam się niemal jak pijawka i przeczytałam wnet książkę, na którą złożyły się wykłady autorstwa Orhana Pamuka na temat świata powieści wygłoszone w 2009 rokuj w ramach Charles Eliot Norton Lectures na Uniwersytecie Harvarda.  Owe prelekcje odbywają się tradycyjnie od roku 1925, a do udziału w nich zapraszani są najwybitniejsi przedstawiciele humanistyki i świata sztuki.

Pamuk rozkłada niemal na czynniki pierwsze świat powieści. Bierze na warsztat zarówno sztukę tworzenia powieści jak i wielorakości wynikającej z odbioru jej treści. Zajmuje się procesami zachodzącymi w umysłach czytelników podczas czytania powieści. Odwołując się do rozróżnienia wprowadzonego przez Fryderyka Schillera rozróżnia pisarzy i czytelników naiwnych i sentymentalnych.  Pisarz naiwny wierzy we wszystko, w stworzoną sztuczność i fikcję, uznaje to za prawdę, przyjmuje za pewnik i często przeżycia bohaterów utożsamia z życiem samego autora. Z kolei pisarz i czytelnik o naturze sentymentalno – refleksyjnej twierdzi, że punk widzenia przyjęty w powieści zawsze determinuje to, co widzimy[1]. Pamuk zwraca uwagę, że czytając powieść zamieniamy w wyobraźni słowa w obrazy, zastanawiamy się też, co w historii jest prawdą, śledzimy fabułę, oceniamy postępowanie bohaterów i przede wszystkim poszukujemy ukrytego punktu centralnego powieści[2].  Podkreśla, że im bardziej atrakcyjna i sugestywna jest powieść, tym bardziej rośnie w czytelniku poczucie niespełnienia i tym trudniej jest pogodzić mu się, że ma do czynienia jedynie z fikcją. Pamuk jest zdania, że powieść podobnie jak obrazy, przedstawiają chwile zatrzymane w czasie. Zwraca uwagę na pojęcie ekfrazy; na to, co staje się siłą powieściopisarza; podstawowe cechy prozy, dobrze zbudowany materiał powieściowy; fabułę i bohaterów; czas i miejsce akcji; funkcje powieści; zamysły autora powieści i poddaje analizie to, co stanowi centrum powieści. Nie zapomina również o kwestiach dotyczących umiejętności odbioru powieści, tego, co zakładają pisarze pisząc i jak odbywa się proces czytania i formułowania przez czytelnika własnych sądów. W swoich wywodach podkreśla jednocześnie, że każdy pisarz jest również czytelnikiem.

Pamuk w swoich wykładach odwołuje się do takich utworów jak utworów Tołstoja, Cervantesa, Manna, Dostojewskiego, Balzaka, Stendhala, Virginii Woolf, Faulknera, Joyce’a, Dickensa, Flauberta, Prousta, Nabokova. To na ich przykładach pokazuje proces pisania i czytania powieści. Sporo jest odniesień do  Muzeum niewinności  i literatury powstałej na gruncie tureckim. Noblista nawiązuje również do takich dzieł i rozpraw jak: Ut pictura poesis  Horacego, Laokoon, czyli o granicach malarstwa i poezji Gottholda E. Lessinga, Fizyki Arystotelesa, Aspects of the Novel E.M. Forstera. Notabene na końcu powieści znajduje się indeks wszystkich użytych nazwisk i tytułów. 

To książka o książkach, którą się zachłannie pochłania. Pamuk stara się opowiadać obiektywnie, choć nie brak w tych analizach jego podejścia do różnych kwestii oraz odwołań do Jego literackiej drogi. Eseje są łatwe w odbiorze i napisane swobodnym stylem, choć pewne kwestie moim zdaniem powinny być jeszcze rozwinięte. Wiele jest jednak mądrych myśli i spostrzeżeń. To lektura, której czytanie sprawia radość.

---

[1] Tamże, s.23.

[2] Tamże, s. 28.

 


Orhan Pamuk, Pisarz naiwny i sentymentalny, Wydawnictwo Literackie, październik 2012, Oryginalny tytuł: The Naive and the Sentimental Novelist, przekład Tomasz Kunz, okładka miękka, stron 180.

Orhan Pamuk, Cevdet Bej i synowie.

Wydawnictwo Literackie

Tytuł oryginalny: Cevdet Bey Ve Oğulları
przekład: Anna Polat

7 październik 2010

ISBN: 978-83-08-04507-7

I wydanie

okładka: miękka

stron 748

Wielbiciele twórczości Orhana Pamuka na pewno będą zachwyceni, bowiem właśnie swoją premierę na dniach będzie miała w Polsce pierwsza powieść tureckiego pisarza „Cevdet Bej i synowie”. To książka, która porównywana jest do „Buddenbrooków” Manna opowiadająca o losach wielopokoleniowej rodziny w tureckim Stambule na przełomie lat 1905-1970.

Opowieść Pamuk rozpoczyna od roku 1905, kiedy to poznajemy Cevdeta Beja,  trzydziestosiedmioletniego muzułmańskiego kupca mieszkającego w Stambule. Cevdet handlował artykułami elektrycznymi i żelaznymi i dorobił się już małego majątku na, tyle, że postanowił założyć w końcu rodzinę i ożenić się córką paszy Nigan Hanym . Marzy również o dalszym pomnożeniu majątku, a w planach miał również spłodzenie synów. Nawet jego szyld zawieszony nad sklepem był z napisem „Cevdet Bej i synowie, artykuły żelazne, eksport-import”. Cevdet miał jednak i swoje troski. Jego brat Nusret, niegdyś szalejący po Europie, obecnie mieszkał w Stambule, żył z ormiańską aktorką i był ciężko chory. Mimo braku nici porozumienia między braćmi, Cevdet postanawia wypełnić ostatnią wolę brata.

Tak mniej więcej rozpoczyna się powieść licząca ponad siedemset stron. Mimo takiej objętości, książkę czyta się bardzo szybko. Powodem tego jest prosty i przystępny język. Brak tu zbędnych opisów. Za to czytelnik ma możliwość poznania myśli i marzenia samych bohaterów, bohaterów nie z punktu widzenia jedynie narratora. May tu również zapiski w postaci prowadzonego dziennika. Potomkowie Cevdeta Beja, tak jak on, marą o życiu prowadzonym w europejskim stylu, o podróżach, zdobyciu odpowiedniego wykształcenia. Ostatecznie jednak zazwyczaj wracają do Stambułu, zakładają rodziny, a dzień spędzają na pracy i nużących czynnościach. Trudno jest wyzwolić się spod wpływów panującej tradycji i przyjętych wartości.

„Chciałem mieć rodzinę w europejskim stylu, ale w końcu wszystko wyszło alaturka” (…) „wszyscy tutaj stali się zapatrzonymi w Europę Alaturkami, co też jest osobliwością!” (s. 131)

– tak rozmyśla Cevdet po wielu latach.

Najważniejsza jest rodzina i więzi ją łączące. Razem przeżywają troski, próbują sprostać kłopotom i rozwiązywać problemy zaistniałe w rodzinie. Miłość, wzajemny szacunek, troskliwość widoczna jest w każdym pokoleniu rodziny Beja. Wydaje się jednak, że potomkowie Cevdeta nie są szczęśliwi z przywiązania do fabryki i sklepu. Są zmęczeni codzienną rutyną i siedzeniem w biurze.

„Jestem beznadziejny, marudny i obmierzły, ale dlaczego w Turcji wszystko jest właśnie takie?” (s. 288)

 – pisze w swoim dzienniku Rafik jeden z synów Cevdeta –

„ Jedyne, co już wiem, to to, że życie w tym domu i biurze jest nędzne, ograniczone, wstrętne, złe, ospałe i nie przystoi człowiekowi, który ma jeszcze w sobie godność” (s.289).

Czy marzenia porzucone również zostaną przez pokolenie wnuków Cevdeta? Oczywiście poza perypetiami rodzinnymi, poznajemy również życie ich przyjaciół.

Orhan Pamuk znakomicie oddaje realia tureckiego kraju. Bohaterowie czytują gazety z najważniejszymi wydarzeniami historycznymi. Autor opisuje dzielnice Stambułu, rezydencje, tawerny, sklepy, przedstawia typowe zajęcia kobiet i mężczyzn. Zbieramy informacje o typowym dniu Turka i dniach świątecznych. Skupiamy się na małych i prostych czynnościach: rozmowach, spotkaniach, zabawach z dziećmi.

Książka jak najbardziej godna polecenia i przeczytania.

***

Orhan Pamuk (ur. 1952) - najwybitniejszy współczesny pisarz turecki, laureat literackiej Nagrody Nobla. Do tej pory nakładem Wydawnictwa Literackiego ukazało się siedem jego książek: Śnieg, Nazywam się Czerwień, Nowe życie, Stambuł. Wspomnienia i miasto, Dom ciszy, Biały zamek oraz Muzeum Niewinności. W 2011 ukaże się Czarna księga.