Monika Rzepiela, Dwór w Gdeszynie.

    Akcja powieści osadzona jest w autentycznej wsi Gdeszyn w dawnym województwie bełskim, a obecnie w województwie lubelskim, w powiecie zamojskim, w gminie Miączyn. To rejon o strategicznym znaczeniu dla Rzeczypospolitej pod koniec XVI wieku, narażony na niepokoje, ale też słynący z żyznych ziem i bogatych majątków ziemskich. Mimo niewielkiego obszaru, posiadało bardzo gęstą sieć osadniczą. W XVII wieku liczyło 33 miasta i miasteczka oraz blisko 500 wsi. Akcja przypada na czas, gdy po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów i krótkich rządach królów elekcyjnych, władzę w Polsce obejmuje dynastia Wazów począwszy od Zygmunta III Wazy (koronowany 27 grudnia 1587 r. w Krakowie). Choć opowieść skupia się na losach jednej rodziny, starosta Bogusław Gdeszyński aktywnie uczestniczy w wydarzeniach politycznych i militarnych tego okresu, co bezpośrednio wpływa na bezpieczeństwo i codzienne funkcjonowanie jego dworu. Rodzinę poznajemy w okresie nadchodzących  Świąt Bożego Narodzenia, a po śmierci króla Stefana Batorego (12 grudnia 1586 r.).

    To opowieść o wielopokoleniowej rodzinie szlacheckiej Gdeszyńskich. Bogusław i Matylda  mają sześcioro dzieci i wiodą dostatnie, szczęśliwe życie, wspólnie zarządzając majątkiem w duchu tradycyjnych wartości. Na dożywociu żyli u Bogusława jego rodzice: Henryk i Eleonora, którzy pomagali w wychowaniu wnuków: Leszka, Arletę, Kingę, Adriana, Klarę. Matylda spodziewała się kolejnego dziecka. Tymczasem próg dworu Gdeszyńkich przekracza ze sztucznym uśmiechem kuzynka Bogusława, Elżbieta (Bietka) Zającówna, którą brat Horacy miał wygnać z domu. To uboga i zgorzkniała krewna, która przyjmuje posadę opiekunki najmłodszych dzieci. Bietka przywdziewa maskę skromnej i pomocnej krewnej, pod fasadą której kryje się zazdrość o pozycję i fałsz. Zaczyna potajemnie manipulować domownikami i knuć intrygę.

    Równolegle poznajemy losy dzieci Gdeszyńskich: zabawy, naukę, rozczarowania oraz wyzwania. Autorka bardzo szczegółowo opisuje także kulturę szlachecką, dawną kuchnię, ubiór, codzienne obowiązki domowników, wspólny czas z rodziną, hierarchię panującą wśród służby, a także rytm życia wyznaczany przez pory roku oraz kalendarz świąt chrześcijańskich. Fabuła mocno osadzona jest w realiach historycznych, ukazując mentalność ludzi tamtych czasów, ich stosunek do wiary, honoru i pozycji społecznej. Główni bohaterowie żyją według surowego kodeksu honorowego, w którym kluczowe są takie wartości jak obrona wiary, lojalność wobec ojczyzny, duma z pochodzenia oraz bezwzględna gościnność. Opiera się też na mocnym kontraście między rodzinnym ciepłem a niszczycielskimi namiętnościami. Matylda reprezentuje kobietę, która osiągnęła pełnię sukcesu w sarmackim społeczeństwie. Jest żoną majętnego starosty i matką licznego potomstwa. Bietka to postać tragiczna pod względem społecznym: jest „ubogą krewną”, kobietą bez posagu, bez szans na dobre zamążpójście. Nie chcąc iść do klasztoru szuka oparcia w rodzinie jako rezydentka dworu i opiekunka dzieci. Aby osiągnąć swój cel korzysta ze swojego uroku, czaru, kobiecości, skutecznie lawirując i manipulując ludźmi. Bogusławowi pochlebia zainteresowanie ze strony ładnej i pełnej wdzięku kobiety. Jego postać doskonale odzwierciedla mentalność szlachcica z epoki sarmackiej. Konsekwencją uległości Bogusława jest konieczność podjęcia radykalnych kroków i zaangażowania w konflikt, który trwale zmienia atmosferę panującą w Gdeszynie.

    To interesująca powieść historyczna, w której świat przedstawiony jest niezwykle plastyczny, wiarygodny i wręcz namacalny. Otrzymujemy żywą, pulsującą emocjami historię, w której losy bohaterów splatają się z wielkimi wydarzeniami dziejowymi.

Monika Rzepiela, Dwór w Gdeszynie, wydawnictwo Lucky, wydanie 2026, cykl: Sarmackie pieśni, t. 1, okładka miękka, stron 350.

Barbara Obtułowicz, Maria z Grocholskich Czartoryska (1833-1928) artystka amatorka.

      

    Najnowsza książka prof. Barbary Obtułowicz stanowi dopełnienie pozycji "Maria z Grocholskich księżna Witoldowa Czartoryska" (wyd. 2022). W tej pozycji autorka skupiła się jedynie na roli sztuki w życiu księżnej Czartoryskiej. Książka została oparta na korespondencji prywatnej, materiałach archiwalnych odnalezionych w Bibliotece Książąt Czartoryskich w Krakowie, Bibliotece Polskiej w Paryżu, Bibliotece PAN w Kórniku, Archiwum Sióstr Karmelitek przy ulicy Łobzowskiej w Krakowie i Archiwum Krakowskiej Prowincji Zakonu Karmelitów Bosych. 

    Bohaterka książki przez całe życie rozwijała talenty i pasje artystyczne, działając jako utalentowana artystka amatorka, co zostało szczegółowo udokumentowane w badaniach nad jej spuścizną. Sztuka była dla niej początkowo formą szlachetnej rozrywki, ale z czasem przerodziła się w głęboką potrzebę ekspresji, którą kontynuowała jako żona księcia Witolda Czartoryskiego, a potem już jako siostra zakonna.

    Autorka przedstawia zainteresowania artystyczne członków rodzinny Marii oraz w jakich warunkach kształtowała się jej osobowość, miłość do sztuki oraz rozwijała umiejętności plastyczne. Pod lupę zostały wzięte kontakty z przebywającymi na emigracji polskimi malarzami akademickimi oraz z malarzami francuskimi. Czytamy o tym, co miało wpływ na kształtowanie się artystycznego spojrzenia u Marii z Grocholskich, biorąc pod uwagę odwiedzane przez nią kraje i miejsca związane ze sztuką. Przedstawiona została pracownia księżnej w majątku Chaugy we Francji, praca przy sztalugach w atelier i w plenerze, podczas odbywanych podróży. Autorka zwraca również uwagę na ulubione motywy podejmowane przez artystkę amatorkę, jak powstawały kopie słynnych dzieł oraz efekty jej zainteresowania malarstwem ściennym, witrażami i malarstwem na szkle. Warto przypomnieć, że Maria wraz z mężem interesowała się kolekcjonerstwem. Autorka opisuje również działalność artystyczną Marii po wstąpieniu do karmelu i jej wkład w projektowanie i budowę nowego klasztoru przy ulicy Łobzowskiej w Krakowie. Z oddaniem bowiem Maria włączała się do prac artystycznych i konserwatorskich prowadzonych przez siostry. 

    Tekst uzupełniony został bogatą bazą ikonograficzną, na którą założyły się archiwalne zdjęcia, dokumenty, obrazy, reprodukcje zachowanych prac artystycznych księżnej oraz zdjęcia autorki wykonane podczas odbytych podróży do miejsc związanych z bohaterką książki. Sztuka w życiu Marii z Grocholskich Czartoryskiej (1833–1928), znanej w życiu zakonnym jako siostra Maria Ksawera od Jezusa, była nie tylko pasją, ale też ważnym elementem definiującym oba kluczowe etapy jej biografii: świecki oraz zakonny. 

   Polecam bardzo lekturę.

 

Barbara Obtułowicz, Maria z Grocholskich Czartoryska (1833-1928) artystka amatorka, Wydawnictwo Naukowe UKEN, Kraków 2026, stron 170.

Catherine Bell, Jane Austen. Miłość, która stała się literaturą.

 

    Jane Austen. Miłość, która stała się literaturą autorstwa Catherine Bell to fabularyzowana biografia ukazująca życie i twórczość jednej z najsłynniejszych angielskich pisarek. Powieść przybliża losy Jane Austen od wczesnych szkiców pisanych w ukryciu, przez jej niespełnioną miłość do Toma Lefroya, aż po trudny proces publikacji i sukces m.in. Rozważnej i romantycznej oraz Dumy i uprzedzenia. Autorka pokazuje kluczowe etapy życia pisarki: od młodości w Steventon, przez lata w Bath, po dojrzały okres w Chawton. Akcja rozpoczyna się więc w Steventon w 1795 r., kiedy poznajemy błyskotliwą córkę pastora, która palce ma wiecznie umazane atramentem. Tymczasem jej ukochana siostra Cassandra właśnie się zaręcza, a matka zaczyna planować już życie Jane szukając kandydata na jej męża. Dziewczynie nie podobają się jednak żadni młodzi mężczyźni, dopóki nie poznaje Toma Lefroya. W tej historii nie należy się jednak spodziewać klasycznego happy endu.

    Pod pseudonimem Catherine Bell ukrywa się niemiecka dziennikarka i pisarka Kerstin Sgonina. Autorka bardzo zręcznie odtworzyła atmosferę epoki i z ogromnym szacunkiem podeszła do postaci historycznej. Większość prawdziwych listów swojej siostry, Cassandra Austen spaliła,  toteż  biografowie mierzą się z ogromnym brakiem źródeł. W tej sytuacji Catherine Bell znakomicie zrekonstruowała hipotetyczny świat wewnętrzny Jane Austen. Jedynym mankamentem książki są zbyt liczne i obszerne, dosłowne cytaty z oryginalnych powieści Austen. Ten zabieg momentami sztucznie wypełnia luki w fabule, choć oczywiście "zapełnia" strony. Wspaniale opisane są za to relacje rodzinne, ale wydaje się, że w książce brakuje głębszego zarysowania tła społeczno-politycznego przełomu XVIII i XIX wieku. Warto jednak podkreślić, że książka została napisana plastycznym, klasycznym stylem. Autorka bardzo przekonująco i autentycznie przedstawiła wewnętrzne rozterki bohaterki oraz emocje związane z wyborem pomiędzy miłością, a pragnieniem niezależności i oddaniem się literaturze.

   Warto jednak pamiętać, że opowieści tej bliżej do literackiej fikcji historycznej i romansu obyczajowego niż do ściśle naukowej biografii. Osoby oczekujące twardych faktów lub te, które cytaty z dzieł Austen znają już na pamięć, mogą poczuć lekki niedosyt. Jeśli jednak szukacie emocjonalnego i pełnego empatii portretu genialnej pisarki to dacie się tej historii oczarować. Zarówno postać oddanej siostry Cassandry, jak i realia życia w Steventon, Bath, Chawton to fundamenty, na których Jane Austen budowała swoje literackie światy. Choć jej własne życie nie skończyło się romantycznym happy endem, to miłość do pisania pozwoliła jej stworzyć historie, które stały sie ponadczasowe - bawią i wzruszają czytelników na całym świecie.

Catherine Bell, Jane Austen. Miłość, która stała się literaturą, wydawnictwo Marginesy, 2026, tł.: Magdalena Kaczmarek, oprawa miękka, stron 320.