Barbara Obtułowicz, Maria z Grocholskich Czartoryska (1833-1928) artystka amatorka.

      

    Najnowsza książka prof. Barbary Obtułowicz stanowi dopełnienie pozycji "Maria z Grocholskich księżna Witoldowa Czartoryska" (wyd. 2022). W tej pozycji autorka skupiła się jedynie na roli sztuki w życiu księżnej Czartoryskiej. Książka została oparta na korespondencji prywatnej, materiałach archiwalnych odnalezionych w Bibliotece Książąt Czartoryskich w Krakowie, Bibliotece Polskiej w Paryżu, Bibliotece PAN w Kórniku, Archiwum Sióstr Karmelitek przy ulicy Łobzowskiej w Krakowie i Archiwum Krakowskiej Prowincji Zakonu Karmelitów Bosych. 

    Bohaterka książki przez całe życie rozwijała talenty i pasje artystyczne, działając jako utalentowana artystka amatorka, co zostało szczegółowo udokumentowane w badaniach nad jej spuścizną. Sztuka była dla niej początkowo formą szlachetnej rozrywki, ale z czasem przerodziła się w głęboką potrzebę ekspresji, którą kontynuowała jako żona księcia Witolda Czartoryskiego, a potem już jako siostra zakonna.

    Autorka przedstawia zainteresowania artystyczne członków rodzinny Marii oraz w jakich warunkach kształtowała się jej osobowość, miłość do sztuki oraz rozwijała umiejętności plastyczne. Pod lupę zostały wzięte kontakty z przebywającymi na emigracji polskimi malarzami akademickimi oraz z malarzami francuskimi. Czytamy o tym, co miało wpływ na kształtowanie się artystycznego spojrzenia u Marii z Grocholskich, biorąc pod uwagę odwiedzane przez nią kraje i miejsca związane ze sztuką. Przedstawiona została pracownia księżnej w majątku Chaugy we Francji, praca przy sztalugach w atelier i w plenerze, podczas odbywanych podróży. Autorka zwraca również uwagę na ulubione motywy podejmowane przez artystkę amatorkę, jak powstawały kopie słynnych dzieł oraz efekty jej zainteresowania malarstwem ściennym, witrażami i malarstwem na szkle. Warto przypomnieć, że Maria wraz z mężem interesowała się kolekcjonerstwem. Autorka opisuje również działalność artystyczną Marii po wstąpieniu do karmelu i jej wkład w projektowanie i budowę nowego klasztoru przy ulicy Łobzowskiej w Krakowie. Z oddaniem bowiem Maria włączała się do prac artystycznych i konserwatorskich prowadzonych przez siostry. 

    Tekst uzupełniony został bogatą bazą ikonograficzną, na którą założyły się archiwalne zdjęcia, dokumenty, obrazy, reprodukcje zachowanych prac artystycznych księżnej oraz zdjęcia autorki wykonane podczas odbytych podróży do miejsc związanych z bohaterką książki. Sztuka w życiu Marii z Grocholskich Czartoryskiej (1833–1928), znanej w życiu zakonnym jako siostra Maria Ksawera od Jezusa, była nie tylko pasją, ale też ważnym elementem definiującym oba kluczowe etapy jej biografii: świecki oraz zakonny. 

   Polecam bardzo lekturę.

 

Barbara Obtułowicz, Maria z Grocholskich Czartoryska (1833-1928) artystka amatorka, Wydawnictwo Naukowe UKEN, Kraków 2026, stron 170.

Catherine Bell, Jane Austen. Miłość, która stała się literaturą.

 

    Jane Austen. Miłość, która stała się literaturą autorstwa Catherine Bell to fabularyzowana biografia ukazująca życie i twórczość jednej z najsłynniejszych angielskich pisarek. Powieść przybliża losy Jane Austen od wczesnych szkiców pisanych w ukryciu, przez jej niespełnioną miłość do Toma Lefroya, aż po trudny proces publikacji i sukces m.in. Rozważnej i romantycznej oraz Dumy i uprzedzenia. Autorka pokazuje kluczowe etapy życia pisarki: od młodości w Steventon, przez lata w Bath, po dojrzały okres w Chawton. Akcja rozpoczyna się więc w Steventon w 1795 r., kiedy poznajemy błyskotliwą córkę pastora, która palce ma wiecznie umazane atramentem. Tymczasem jej ukochana siostra Cassandra właśnie się zaręcza, a matka zaczyna planować już życie Jane szukając kandydata na jej męża. Dziewczynie nie podobają się jednak żadni młodzi mężczyźni, dopóki nie poznaje Toma Lefroya. W tej historii nie należy się jednak spodziewać klasycznego happy endu.

    Pod pseudonimem Catherine Bell ukrywa się niemiecka dziennikarka i pisarka Kerstin Sgonina. Autorka bardzo zręcznie odtworzyła atmosferę epoki i z ogromnym szacunkiem podeszła do postaci historycznej. Większość prawdziwych listów swojej siostry, Cassandra Austen spaliła,  toteż  biografowie mierzą się z ogromnym brakiem źródeł. W tej sytuacji Catherine Bell znakomicie zrekonstruowała hipotetyczny świat wewnętrzny Jane Austen. Jedynym mankamentem książki są zbyt liczne i obszerne, dosłowne cytaty z oryginalnych powieści Austen. Ten zabieg momentami sztucznie wypełnia luki w fabule, choć oczywiście "zapełnia" strony. Wspaniale opisane są za to relacje rodzinne, ale wydaje się, że w książce brakuje głębszego zarysowania tła społeczno-politycznego przełomu XVIII i XIX wieku. Warto jednak podkreślić, że książka została napisana plastycznym, klasycznym stylem. Autorka bardzo przekonująco i autentycznie przedstawiła wewnętrzne rozterki bohaterki oraz emocje związane z wyborem pomiędzy miłością, a pragnieniem niezależności i oddaniem się literaturze.

   Warto jednak pamiętać, że opowieści tej bliżej do literackiej fikcji historycznej i romansu obyczajowego niż do ściśle naukowej biografii. Osoby oczekujące twardych faktów lub te, które cytaty z dzieł Austen znają już na pamięć, mogą poczuć lekki niedosyt. Jeśli jednak szukacie emocjonalnego i pełnego empatii portretu genialnej pisarki to dacie się tej historii oczarować. Zarówno postać oddanej siostry Cassandry, jak i realia życia w Steventon, Bath, Chawton to fundamenty, na których Jane Austen budowała swoje literackie światy. Choć jej własne życie nie skończyło się romantycznym happy endem, to miłość do pisania pozwoliła jej stworzyć historie, które stały sie ponadczasowe - bawią i wzruszają czytelników na całym świecie.

Catherine Bell, Jane Austen. Miłość, która stała się literaturą, wydawnictwo Marginesy, 2026, tł.: Magdalena Kaczmarek, oprawa miękka, stron 320.

Pip Williams, Słownik pojęć utraconych.

 

    Główna bohaterka, Esme Nicoll, dorasta w Skryptorium, gdzie jej owdowiały ojciec wraz z zespołem leksykografów pod kierownictwem sir Jamesa Murraya pracuje nad stworzeniem pierwszego Oksfordzkiego Słownika Języka Angielskiego. Szczerze pisząc, owe Skryptorium kojarzyło mi się z wielkim, ceglanym, choć surowym i zimnym budynkiem, a tu w powieści okazało się być po prostu ogrodową szopą. Tam gromadzono, segregowano i definiowano słowa.

    Esme, wychowywana jedynie przez ojca, spędzała czas w miejscu jego pracy. Jako dziecko znalazła pod stołem porzuconą karteczkę ze słowem „dziewka”. Z czasem zaczęła dostrzegać, że celowo usuwane są słowa i pojęcia związane z doświadczeniami kobiet oraz uboższych warstw społecznych. Esme zaczęła interesować się słowami wykluczanymi przez mężczyzn i potajemnie tworzyć swój własny, tytułowy słownik. Dziewczyna zwraca uwagę na słowa potoczne, wulgarne, zasłyszane na targu oraz te bezpośrednio związane z cielesnością i doświadczeniem kobiet, które komitet redakcyjny uznał za „niegodne” oficjalnego słownika. Główna bohaterka, szukała „utraconych słów” na targowiskach czy w rozmowach z ubogimi kobietami, udowadnia. Okazuje się, że język ulicy, emocji i codziennej pracy jest równie ważny i piękny, co język elitarnego towarzystwa.

    Akcja powieści osadzona jest na przełomie XIX i XX wieku, w burzliwych czasach walki o prawa kobiet i działalności brytyjskich sufrażystek. To poruszająca i refleksyjna opowieść o sile i ewolucji języka oraz historii. Uświadamia czytelnikom, że język i historia nie są neutralne. Pokazuje, że przez wieki to mężczyźni decydowali o tym, jakie słowa są „właściwe”. Mowa jest więc o czynnikach, które wpływają na postrzeganie przez nas rzeczywistości. To świetnie udokumentowana powieść historyczna, która zmusza do refleksji nad rzeczami, które na co dzień bierzemy za pewnik.

    Powieść w przystępny sposób edukuje o realiach epoki edwardiańskiej, początkach feminizmu, walce sufrażystek oraz o tym, jak gigantycznym i żmudnym przedsięwzięciem było spisanie słownika oksfordzkiego. Warto wspomnieć, że książka opiera się na faktach. Pip Williams spędziła lata na badaniu archiwów powstawania Oksfordzkiego Słownika Języka Angielskiego. Pokazuje, że oficjalną historię i język przez wieki tworzyli wyłącznie wykształceni mężczyźni z wyższych sfer. Śledzimy losy Esme od momentu, gdy jako mała, osierocona przez matkę dziewczynka siedzi pod stołem w Skryptorium, aż do jej dorosłości. Zbierane przez nią słowa stają się dla niej formą ucieczki, tarczą obronną i sposobem na zrozumienie własnego ciała oraz zachodzących w niej zmian. To opowieść o miłości, stracie, żałobie i szukaniu własnej tożsamości. Praca nad słownikiem przeplata się z narodzinami ruchu sufrażystek, brutalną walką kobiet o prawo do głosowania oraz wybuchem I wojny światowej, która bezpowrotnie zmieniła strukturę społeczną Wielkiej Brytanii. Jeśli cenicie mądre, refleksyjne powieści historyczne skupione na losach kobiet, to jest to z pewnością książka dla Was. 

Pip Williams, Słownik pojęć utraconych, wydawnictwo Zysk i S-ka, tytuł oryg. The Dictionary of Lost Words, tłumaczenie: Paulina Surniak, wydanie 2026, okładka miękka, stron 526.