C. W. Gortner, Sarah Bernhardt. Niezrównana aktorka.

 

Sarah Bernhardt to właściwie Henriette-Rosine Bernard (1844-1923), francuska aktorka teatralna pochodzenia żydowskiego, której biografię przybliża w fabularyzowanej wersji C.W. Gortner. Autor ukazuje jej życie począwszy od ukazania jej jako córki luksusowej kurtyzany, aż po niezwykłą przemianę w najsłynniejszą aktorkę epoki, w której przyszło jej żyć. Sarah Bernhardt pozostawiła po sobie nie tylko pamięć o rolach aktorskich, ale również spisane pamiętniki. Jak to bywa w powieściach, na potrzeby fabuły, autor zafałszował niektóre elementy z życia artystki. Piszemy jednak o beletrystyce, a nie o literaturze faktu. 

Sarah jako nieślubne dziecko kurtyzany miała to szczęście, że jej edukację opłacała rodzina ojca. W tym czasie jej matka stała się jedną z najbardziej wpływowych paryskich kurtyzan, zadając się z politykami, bankierami, generałami i pisarzami. Dzięki jej koneksjom Sarah w wieku 10 lat została przyjęta do ekskluzywnej szkoły przyklasztornej. Od najmłodszych lat interesowała się aktorstwem.

W pewnym jednak momencie matka Sarah, Judith Bernard, postanowiła, że córka nie potrzebuje szkoły klasztornej, a powinna znaleźć sobie cenionego i bogatego protektora. Właściwie Sarah nie ma innego wyjścia, pomimo tego, że marzy zupełnie o innej przyszłości. Mając szesnaście lat jest niezamężna i spodziewa się dziecka (w rzeczywistości jedyne dziecko urodziła w wieku dwudziestu lat). Nie chce jednak oddawać dziecka na wychowanie zakonnicom. Dostaje kilka ról teatralnych i zostaje zatrudniona w Comédie Française. W 1870-1871 podczas wojny francusko-pruskiej i oblężenia Paryża, autor umieszcza ją w roli opiekunki i pielęgniarki rannych żołnierzy. Przyczyniła się zresztą do przekształcenia teatru w szpital. Sarah zakochuje się w jednym z żołnierzy. 

Sarah zyskała sławę, ale miała skomplikowane życie. Nie stroniła od kochanków, ale w rzeczywistości nigdy nie dbała o żadnego z nich. W świecie zawodowym zyskała sławę, dzięki zjawiskowemu, mrocznemu, ale także nowatorskiemu podejściu do gry aktorskiej. C.W. Gortner pokazuje jej dwa oblicza. Z jednej strony to kobieta uparta, zmotywowana do działania, silna, pełna temperamentu, a z drugiej – zepsuta i wulgarna. Sarah prowadziła fascynujące, niekonwencjonalne życie, pielęgnując przyjaźnie ze znanymi ludźmi: Aleksandrem Dumas, Victorem Hugo, Oscarem Wildem i księciem Bertie z Walii. Gortner ożywia w  powieści miłość, nienawiść, wojnę, śmierć, intrygi, namiętność i oczywiście teatr.

Powieść dobra, ale nie porywająca. Sarah Bernhardt nie jest w powieści sympatyczną postacią. Jej zachowanie kojarzy mi się z narcyzmem. Myślę jednak, że na ukształtowanie osobowości Sarah i jej stosunku do innych, wielki wpływ miała matka, poznane osoby i oczywiście zdobyte doświadczenia. 

 

 

Christopher W. Gortner, Sarah Bernhardt. Niezrównana aktorka, wydawnictwo HarperCollins Polska, wydanie 2023, tytuł oryg.: The First Actress: A Novel of Sarah Bernhardt, tłumaczenie: Janusz Maćczak, okładka miękka, stron 544.

C.W. Gortner, Przysięga królowej. Historia Izabeli Kastylijskiej.

Historii nie należy uczyć się poprzez powieści historyczne. Są one jedynie preludium, początkiem, zaproszeniem do szperania, szukania i czerpania wiedzy z książek naukowych poświeconych danemu okresowi. Przysięga królowej to pierwsza książka autorstwa Gortnera, którą miałam możliwość przeczytać. Stanęło przede mną też zadanie weryfikacji historii opowiedzianej przez autora. Ot, takie skrzywienie z racji wykształcenia.

Gortner jednak sprawnie wiedzie czytelnika ścieżkami piętnastowiecznej historii Kastylii i Aragonii, choć jak sam przyznaje w posłowie na potrzeby fabuły zmienił niektóre daty i wydarzenia. Zacznijmy więc od tego o czym, sam autor pisze. Choć przyjmuje się, że pierwsze spotkanie Izabeli Kastylijskiej (1451-1504) i Ferdynanda Aragońskiego (1452-1516) nastąpiło dopiero w wieczór poprzedzający ślub, to w powieści miało miejsce fikcyjne spotkanie w Segovii, gdy Izabela miała trzynaście a Ferdynand dwanaście lat. Autor zmienił również rok urodzin Joanny la Beltranei, jakoby córki Henryka IV Bezsilnego i Joanny Portugalskiej, przesuwając go o dwa lata do przodu – tak naprawdę pojawiła się na świecie w roku 1462, a nie w 1464. Ponadto autor pokusił się o skrócenie dziesięcioletniej walki o zdobycie Grenady oraz zmienił datę śmierci Alfonsa Portugalskiego, męża młodej Izabeli (pierwszej córki pary królewskiej) i przyspieszył nadanie Izabeli i Ferdynandowi tytułów Królów Katolickich, które nastąpiło dopiero w 1494 roku. Niektóre  wydarzenia zostały w ogóle przez autora powieści pominięte, aby fabuła nabrała przejrzystości i wyrazistości. W książce występują rzeczywiste postacie, z jednym wyjątkiem – pokojówki Izabeli – Ines. Autor wymyślił również imię ulubionego konia Izabeli, którego nazwał Canela. Przyznaje również, że forma „Majestad” zastosowana w całej powieści, pojawiła się dopiero za wnuka Izabeli, Karola V, który uznał, że „Wysokość” używane wobec książąt, uwłacza jego godności. Gortner oparł swoją wiedzę historyczną na fachowej literaturze, której spis podaje na końcu książki. Warto również nadmienić, że na początku powieści czytelnik odnajdzie pomocną tablicę genealogiczną dynastii Trastámara oraz mapę historyczną.

Izabela Kastylijska, Anonim (?) ok. 1520

Niewątpliwie w książce można wydzielić trzy elementy wokół których opowiedziane zostały losy Izabeli. Są to polityka, miłość i religia.  Fabuła powieści rozpoczyna się w momencie śmierci ojca Izabeli – Jana II Kastylijskiego (1406-1454), kiedy Izabela ma niespełna trzy lata. Kończy natomiast w roku 1492, kiedy Krzysztof Kolumb wypływa na szerokie wody, czyli na wydarzeniu, który wówczas jeszcze nie doceniano. Po śmierci ojca wraz z matką Izabelą Portugalską i bratem Alfonsem dziewczynka zamieszkała w skromnych warunkach w Arevalo. W 1461 roku wraz z bratem opuściła matkę mającą zaburzenia psychiczne i prawdopodobnie aż do 1496  nie widziała się z nią (w powieści spotkania z matką się odbywały). Tak jak w powieści to i w rzeczywiści jej brat przyrodni Henryk IV (1454-1474) przeszedł do potomności otoczony jak najgorszą sławą. W 1465 roku w Ávila cześć zbuntowanej wysokiej szlachty wypowiedziała posłuszeństwo królowi i zdetronizowała Henryka IV proklamując na jego miejsce infanta Alfonsa – młodszego brata Izabeli. Przedwczesna śmierć Alfonsa w roku 1468 zmusiła możnych do zmiany planów i związania się z Izabelą. Jednak Pakt z Toros de Guisando (1468) został podpisany przez Henryka IV i Izabelę, w którym król uznał ją za jedyną sukcesorkę tronu, w ten sposób pozbawiając wszelkich praw Joannę .

Sprawy skomplikowały się nieco, gdy Henryk IV dowiedział się o potajemnych zaręczynach i ślubie Izabeli i Ferdynanda. Henryk IV ogłosił wówczas, że pakt z Toros de Guisando został na nim wymuszony i ponownie swoim następcą ogłosił córkę Joannę (1470). Niektóre możne rody stanęły po stronie Izabeli i nawet śmierć króla w 1474 nie przyniosła rozstrzygnięć. W Kastylii rozpoczęła się wojna sukcesyjna, w której Izabelę wspierała Aragonia.

Wedding portrait of King Ferdinand of Aragon and Queen Isabella of Castile

Izabela rzeczywiście wyszła za mąż za Ferdynanda nie prosząc o zgodę swego brata w Valladolid w 1469 roku. Męża wybrała sama i w tym przypadku okazało się, że racja stanu była zgodna z racją serca. Gortner wspomina również o tym, że Izabelę chciano wydać za dużo od niej starszego wdowca, króla Alfonsa Portugalskiego. Miała więc do wyboru albo unię z Aragonią albo z Portugalią. Wybrała to pierwsze. Małżeństwo było zgodne i szczęśliwe, a małżonkowie darzyli się ogromnym uczuciem i szacunkiem. Nie oznacza to jednak, że Ferdynand mimo, że kochał żonę, nie miał dzieci z nieprawego łoża. Dzielił ich jeden rok różnicy wieku (Izabela urodziła się w 1451, Ferdynand w 1452), mieli podobny temperament i aspiracje. Jeżeli czasami dochodziło między nimi do niesnasek, byli wobec siebie nieufni, to nigdy nie ujawniali tego na zewnątrz, a wszystkie decyzje podejmowali razem. Stało się to źródłem ich sukcesów. 

Ugoda z Segovii, 1475

Prawdą jest jednak, jak ukazał to Gortner, że Ferdynand na wieść o proklamowaniu Izabeli władcą, wyraził swoje wielkie niezadowolenie. Nie odpowiadała mu rola  króla – współmałżonka, powoływał się także na prawo salickie, które dawało pierwszeństwo w dziedziczeniu mężczyźnie. Prawo to jednak przestrzegano jedynie w Aragonii, ale na terenie Kastylii nie obowiązywało. Para królewska zawarła ugodę, która ustanowiła równość między nimi, imię Ferdynanda miało stać przed imieniem Izabeli, ale królestwa wymieniane były począwszy od kastylijskich, na monetach miały widnieć wizerunki obojga małżonków, razem też miał występować znaki: jarzmo Ferdynanda i wiązka strzał Izabeli.

Warto zaznaczyć, że Izabela Kastylijska została koronowana na króla Kastylii, a nie na królową (tak jak Jadwiga Andegaweńska u nas). W chwili śmierci Henryka IV miała 23 lata i od pięciu lat była żoną Ferdynanda. Koronacja odbyła się dwa dni po śmierci przyrodniego brata, gdy Ferdynand przebywał w Aragonii. Za kolejne pięć lat Ferdynand został królem Aragonii. Z dojrzałą rozwagą Izabela przygotowywała się na to, co miało nadejść. Wiodła bowiem żywot w rzeczywistości pełen planów i intryg. Wielką wagę przywiązywała do legalności i prawowitości monarszej, toteż nie uległa namowom obalenia Henryka IV.

złota moneta z wizerunkiem pary królewskiej i herbów

Christopher W. Gortner próbował uchwycić również w książce sprawy religijne. Chodzi mianowicie o doprowadzenie do wydania w 1492 roku dekretu nakazującego opuszczenie Hiszpanii przez Żydów, którzy nie przyjęli chrztu. Już w 1480 roku utworzono inkwizycję hiszpańską, która stała się aparatem władzy w rękach Ferdynanda i Izabeli. Od roku 1483 pracami inkwizycji w Hiszpanii kierował spowiednik królowej Tomás de Torquemada (1420–1498), o którym również jest mowa w powieści. Nota bene żydowskie pieniądze pomogły władcom zdobyć arabską Grenadę. Oczywiście Izabela i Ferdynand byli świadomi tego, że wraz z wypędzeniem Żydów tracą też źródło dochodów.

Jak widać historia przedstawiona w powieści Przysięga królowej jest bardzo bliska prawdzie. Losy Izabeli Kastylijskiej, królowej pobożnej, odważnej, upartej i pełnej uroku mogą fascynować, tym bardziej, że autor uczynił ją narratorem. Czytelnik poznaje więc myśli królowej i jej rozterki, przez co jej osoba staje się mu bliższą. Warto również zwrócić uwagę na to, że autor trafnie potrafił scharakteryzować postacie i ukazać tło historyczne epoki. Postępowanie niektórych wzbudza obrzydzenie i sprzeciw, ale wówczas chyba żaden europejski dwór nie był wolny od intryg, zdrad i konszachtów. Powieść Gortnera jest napisana barwnym i plastycznym językiem. Podkreślam tu również rolę tłumacza. Czytelnik nie będzie znużony, lecz zainteresowany dalszym ciągiem.

Warto na koniec zaznaczyć, że ciąg dalszy przedstawiony zostały w powieści powstałej wcześniej i zatytułowanej Ostatnia królowa, opowiadającej o losach córki Izabeli, Joanny Szalonej. 

C.W. Gortner, Przysięga królowej. Historia Izabeli Kastylijskiej, Między słowami, wydanie 2014, Tytuł oryginalny: Queen's Vow. A novel of Isabella of Castile, tłumaczenie: Dorota Malina, oprawa miękka, stron 512.

strona autora

* W porównaniu faktów i mitów opierałam się na książce Julio Valdeón Baruque, Manuel Tuñón de Lara, Antonio Dominguez Ortiz, Historia Hiszpanii, Universitas 2012.