Janina Lesiak, Jadwiga z Andegawenów Jagiełłowa. Album rodzinny.

Jadwiga z Andegawenów Jagiełłowa. Album rodzinny to kolejna książka Janiny Lesiak wpisująca się w powieściową i nostalgiczną serię dotyczącą kobiet, królowych. Nie jest to ani biografia, ani opowieść bezpośrednio dotycząca Jadwigi. Autorka odwołuje się do faktów historycznych i powstałych legend. Jadwigę poznajemy z punktu widzenia wybranych i najbliższych osób z otoczenia. Autorka próbowała stworzyć jej obraz na podstawie odniesień do jej matki – Elżbiety Bośniaczki, Marii – siostry, pierwszego narzeczonego – Wilhelma Habsburga, męża Władysława Jagiełły, a nawet skryby, którego mistrzem był Stanisław ze Skarbimierza.

Matka i siostra

Jadwiga była najmłodszym dzieckiem ze związku Ludwika Andegaweńskiego, wnuka Władysława I Łokietka i słynącej z legendarnej urody Elżbiety Bośniaczki, córki Bana Bośni Stefana II Kotromanicia. Dopiero po wielu latach małżeństwo doczekało się narodzin trzech córek: Katarzyny, Marii i Jadwigi. To Katarzyna została zapewne przeznaczona pierwotnie na tron węgierski, ale zmarła przedwcześnie. Po śmierci Ludwika Węgierskiego w 1382 r. – w związku z tym, że Maria, zaręczona z Zygmuntem Luksemburskim, margrabią brandenburskim, została królową Węgier – matka – Elżbieta Bośniaczka - wyznaczyła Jadwigę do objęcia tronu w Polsce. Popierane było to również przez większość panów polskich.

Wilhelm

W listopadzie 1382 r. na zjeździe rycerstwa w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. 16 października 1384 r. w Krakowie Jadwiga została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. W tytulaturze używano jednak regina - królowa. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, ale nie powołano regenta. 

Jeszcze w 1374 r. Ludwik Węgierski zawarł pakt z Leopoldem III Habsburgiem, na mocy którego Jadwiga oraz syn Leopolda - Wilhelm Habsburg - mieli zostać małżeństwem. 15 czerwca 1378 r. czterolatka została zaręczona z ośmioletnim Wilhelmem. Odbyła się nawet ceremonia zaręczyn mających charakter formalnego ślubu pomiędzy dziećmi (sponsalia de futuro – śluby na przyszłość; po dojściu do lat pełnoletności - 14 lat dla mężczyzn, 12 lat dla kobiet – gdy małżeństwo zostałoby skonsumowane, to byłoby ważne). Podpisano zobowiązanie, że strona, która zerwałaby zaręczyny, wypłaci drugiej stronie 200 000 florenów w złocie. Dwa lata później babka i matka Jadwigi potwierdziły ten status quo.

  

Władysław

Janina Lesiak odwołuje się do przekazów Jana Długosza, który twierdził, że Jadwiga spotykała się potajemnie z Wilhelmem w Krakowie (w klasztorze franciszkanów), a nawet miał on odwiedzać jej łożnicę na Wawelu. Jednak dalszym kontaktom zapobiegł Dymitr z Goraja, podskarbi Królestwa, chociaż królowa próbowała nawet toporem utorować sobie drogę, aby uciec z zamkowych pomieszczeń. Nie wydaje się jednak, aby jedenastoletnia wówczas królowa była pozostawiona samej sobie. To Habsburgowie mieli rozprzestrzeniać plotkę o skonsumowaniu małżeństwa i oskarżać Jadwigę o bigamię. Papież Urban VI nie wysłał bowiem potem listu z błogosławieństwem i życzeniami dla Jagiełły. 

Małżeństwo z młodym Habsburgiem nie było akceptowane przez szlachtę polską. 11 stycznia 1386 r. w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Prawdopodobnie Jadwiga rzeczywiście była przerażona pogańskim władcą, toteż wysłała „na zwiady” Zawiszę z Oleśnicy, którego rozeznanie uspokoiło młodziutką dziewczynę. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 r. przyjął chrzest, a 18 lutego 1386 r. poślubił Jadwigę. Jagiełło miał wówczas 34 lata, Jadwiga 13 lat. 

Janina Lesiak dochodzi do wniosku, że Jadwiga będąc właściwie jeszcze dzieckiem, musiała przywyknąć do nowego miejsca, najpewniej też czuła się bardzo samotna. Z mężem dzieliła ją kultura, religia, zwyczaje, język, a małżeństwo miało motywy polityczne. Autorka nawiązuje również do przekazów, że na początku małżeństwa Jadwiga miała nie dopuszczać do siebie męża. Trzeba było na pewno czasu, aby małżeństwo zostało oparte na wzajemnym szacunku, harmonii, porozumieniu, szczerości i partnerstwie. Dopiero po latach pożycia małżeńskiego okazało się, że Jadwiga spodziewa się dziecka. 13 czerwca 1399 r. urodziła się Elżbieta Bonifacja. Dziewczynka żyła niespełna trzy tygodnie. Zmarła 13 lipca. Jadwiga zmarła 17 lipca prawdopodobnie na gorączkę popołogową. Jagiełło do końca swoich dni nosił przy sobie ślubny pierścień pierwszej żony. 

Skryba

Według zapisów kronikarzy Jadwiga uprawiała surowe umartwienia. Jej kierownikiem duchowym był krakowski dominikanin Henryk Bitterfeld. Władczyni założyła i zapewniła utrzymanie Kolegium Psałterzystów, którzy dzień i noc śpiewali psalmy przed Najświętszym Sakramentem. Ufundowała również i częściowo własnoręcznie wyhaftowała racjonał – drogocenną szatę liturgiczną dla biskupów krakowskich, zachowaną po dziś dzień, używaną podczas największych uroczystości. Prowadziła działalność charytatywną i wspierała naukę.

Królowa Jadwiga wg Jana Matejki, który był obecny przy otwarciu grobu w 1887 r.

Autorka często używa w swej opowieści ówcześnie stosowane w dokumentach zwroty: Hedviga, Hedvigis, Hedwig. Rysuje portret Jadwigi widziany przez najbliższych, ale to czytelnikowi pozostawia skonstruowanie ostatecznych wniosków na temat jej życia. Czytelnik ma również możliwość określić swoje stanowisko wobec postępowania Elżbiety Bośniaczki, Marii, Wilhelma czy Władysława. Autorka jasno i klarownie przekazuje wiedzę na temat życia przedstawianych osób, ówczesnego tła historycznego, politycznego, obyczajowego. Posługuje się właściwą datacją, określeniami, nazwiskami i przydomkami.  To kolejna dobra opowieść w jej wykonaniu.

Warto wspomnieć, że po śmierci Jadwigę otoczono kultem. 31 maja 1979 r. Jadwiga została beatyfikowana przez zatwierdzenie kultu, a kanonizowana na krakowskich błoniach 8 czerwca 1997 r. przez Jana Pawła II.

Janina Lesiak, Jadwiga z Andegawenów Jagiełłowa. Album rodzinny, wydawnictwo MG, wydanie 2017, okładka twarda, stron 224.

W serii ukazały się:

Wspomnienie o Cecylii, smutnej królowej,
Miłosna Kareta Anny J.,
Dobrawa pisze CV.

 ***

1374 - narodziny Jadwigi
1378 - zaślubiny Jadwigi i Wilhelma Habsburga w Hainburgu
16 X 1384 - koronacja Jadwigi w katedrze krakowskiej
14 VIII 1385 - podpisanie polsko-litewskiego układu w Krewie
18 II 1386 - ślub Jadwigi i Władysława Jagiełły
1386 - Jadwiga uczestniczy w chrystianizacji Litwy
1387 - śmierć Elżbiety Bośniaczki, matki Jadwigi
1387 - Jadwiga wyprawia się na Ruś Czerwoną i przyłącza ją do Królestwa Polskiego
1395 - śmierć Marii, królowej Węgier, siostry Jadwigi
22–25 VI 1399 - narodziny i śmierć córki Jadwigi, Elżbiety Bonifacji
17 VII 1399 - śmierć królowej Jadwigi
1997 - Jadwiga świętą Kościoła katolickiego

Janina Lesiak, Dobrawa pisze CV.

           Tym razem Janina Lesiak zabiera czytelnika w początek średniowiecza i czasy Mieszka I. Bohaterką jest bowiem Dobrawa (ok. 930-977), księżniczka czeska z dynastii Przemyślidów. Autorka na podstawie utrwalonych przez kronikarzy słów (Thietmara, biskupa merseburskiego i Galla Anonima) i przeprowadzonych badań przez historyków, próbuje odtworzyć fragmenty jej życia. 

Dobrawa była córką księcia czeskiego Bolesława I Srogiego, a siostrą Bolesława II Pobożnego i Mlady (po 935 - 9 kwietnia 994), która wystarała się w Rzymie o godność opatki zakonu benedyktynek i założenie klasztoru tej reguły przy kościele świętego Jerzego w Pradze. Jako zakonnica przybrała imię Maria. O dzieciństwie i młodości Dobrawy nie zachowały się żadne przekazy. Istniał pogląd (obalony w 1895 roku przez Oskara Balzera w „Genealogii Piastów”), że Dobrawa poślubiła Guntera z Merseburga, margrabiego miśnieńskiego, z którym rozstała się przed 965 rokiem – ich dzieckiem miał być Guncelin. Postacie występują również w powieści Janiny Lesiak, która próbuje odtworzyć owe wydarzenia w beletrystycznej formie. Kronikarz Thietmar nazwał Guncelina, syna Guntera, bratem Bolesława I Chrobrego, syna Dobrawy. Kronikarz Kosmas uważał Dobrawę za bezecną kobietę, która miała zdjąć z głowy zawój i założyć na powrót wianek.

Dobrawa wg Jana Matejki (1886)

W 965 roku Dobrawa, chrześcijanka, po zawarciu sojuszu polsko- czeskiego, została wydana za pogańskiego księcia. Kronikarz Kosmas pisał, że Dobrawa była wówczas już w podeszłym wieku. Badacze przyjmują jednak, że miała zaledwie dwadzieścia kilka lat, a niektórzy przypuszczają, że mogła być nawet w okolicy trzydziestki. Niektóre źródła przypisują Dobrawie rolę w nawróceniu Mieszka I na chrześcijaństwo. Dziś widzi się jedynie względy polityczne. Thietmar z Merseburga, który urodził się w 975 roku, pisał, że Dobrawa namawiała męża starając się zdobyć wpływ na niego nawet za cenę łamania postów. Z kolei w Kronice Galla Anonima powstałej w XII wieku, znaleźć można, że Dobrawa przybyła do Polski, ale nie pierwej podzieliła z nim łoże małżeńskie, aż wyrzekł się błędów pogaństwa. Choć z drugiej strony księżniczka czeska miała współżyć z Mieszkiem jeszcze przed ślubem za zgodą spowiednika. Janina Lesiak również zwraca uwagę na to w powieści. Odnosi się także do tego, że być może Dobrawa lękała się związanego z zawarciem małżeństwa obrzędu pokładzin. Małżonek po pierwszym stosunku prezentował zebranym zakrwawione prześcieradło. Nie traktowano jednak wówczas tego, jako sprawdzian dotyczący posiadania lub braku cnoty. Wierzono, że krew jest znakiem od bogów, którzy zaakceptować mieli małżeństwo, toteż akt ten często łączony był z brutalnością. Z drugiej strony Mieszko znając przeszłość Dobrawy, być może wiedział, że nie była dziewicą i czekał kilka miesięcy. Faktem jest, że Bolesław Chrobry przyszedł na świat dopiero w 967 roku. 

O małżeństwie Dobrawy i Mieszka oraz przyjęciu chrztu znaleźć można informacje między innymi w źródłach: Kronika Wincentego Kadłubka, Kronika polska (polsko- śląska), Kronika książąt polskich, Kronika wielkopolska, Kronika Mierzwy, Kronika Jana Długosza oraz zapiskach rocznikarskich. Datacja oraz interpretacja kronikarska podlega skutecznie od lat dyskusjom o charakterze historiograficznym. Przyjmuje się kolejność wydarzeń: sojusz z Czechami, przybycie w 965 Dobrawy, małżeństwo Mieszka i Dobrawy, chrzest w 966.

Dobrawa wg Jana Matejki (1890)

Dobrawa zmarła w 977 roku, być może na jakąś chorobę, tak jak to ukazuje autorka powieści. Janina Lesiak nie zapomina również opowiedzieć o kolejnej (od ok. 980) żonie Mieszka – Odzie, córce margrabiego Marchii Północnej Dytryka. Po śmierci Dobrawy doszło do zerwania stosunków z Czechami. 

Janina Lesiak wiernie odtwarza losy Dobrawy. Postanawia ukazać jej prawdopodobne stosunki z margrabią (być może tak było, kto wie?) I jej wewnętrzne odczucia. Opisy są plastyczne, a podział treści nawiązuje do poprzednich powieści według schematu: było, jest, będzie. Powieść napisana jest szlachetnym, eleganckim i subtelnym stylem. Znaleźć tu można znakomicie odtworzenie ówczesnego życia codziennego, jadła, ubiorów i zachowań. Dobrawa pisze CV to książka, która z pewnością zasługuje na uwagę.

Janina Lesiak, Dobrawa pisze CV, wydawnictwo MG, wydanie 2017, oprawa twarda, stron 198.

* Wspomnienie o Cecylii, smutnej królowej
** Miłosna kareta Anny J.