Izabela Koba, Rita, kłopoty i ja.

 

    Rita, kłopoty i ja to pełna ciepła, humoru i życiowego optymizmu powieść obyczajowa Izabeli Koby, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Szara Godzina. To inspirująca historia o kobiecej determinacji, odwadze oraz o tym, że na realizację skrywanych marzeń nigdy nie jest za późno.

    Główną bohaterką jest Luiza, kobieta po czterdziestce, dziennikarka, żona Marka oraz matka dziesięcioletniego Macieja i trzynastoletniego Mateusza. Jej codzienne życie to nieustanny zamęt i próba pogodzenia obowiązków zawodowych z rodzinnymi. Pod nieobecność męża pracującego za granicą, stara się sprostać obowiązkom domowym i wychowawczym, a jednocześnie wypełniać swoje dziennikarskie zadania w „Życiu Ciechanowskim”. Pewnego dnia wychodząc z centrum kultury słyszy o wolnej głównej roli kobiecej w amatorskim spektaklu pt. „Edukacja Rity” Willy'ego Russella. Chwyta za telefon i pisze spontaniczny sms do znanego tylko ze sceny mężczyzny. Jak się okazuje szansa występu na scenie jest zupełnie realna. Bohaterka ma wsparcie męża, ale znajomi reagują dystansem i sceptycyzmem. Luiza decyduje się jednak podjąć wyzwanie. Zakłada się z Prezesem Grzegorzem Mocnym, że jeśli stworzy kreację  aktorską, która spodoba się publiczności i zyska aprobatę to wówczas otrzyma stabilne zatrudnienie. Natomiast w przypadku porażki, istnieje wizja kompromitacji, utraty wizerunku i pracy.

    Izabela Koba napisała książkę inspirowaną prawdziwymi wydarzeniami. Premiera spektaklu rzeczywiście odbyła się 23 października 2016 r., w pułtuskim teatrze, czyli Miejskim Centrum Kultury i Sztuki w Pułtusku, a autorka książki zagrała rolę Rity. W dodatku znakomicie wykorzystała dziennikarskie lekkie pióro oraz humor i optymizm w podejściu do życia. W tekście humorystyczne sceny i dowcipne dialogi harmonijnie współgrają z dojrzałym spojrzeniem na dylematy i trudności współczesności. To opowieść charakteryzująca się naturalnością, dystansem i dowcipem. Akcja powieści osadzona została między innymi w Ciechanowie i  Pułtusku. Przedstawia realia życia na prowincji i mentalność lokalnego społeczeństwa, w którym wszyscy się „znają”. Ciechanów to oczywiście moje rodzinne miasto, więc łatwo odnalazłam odniesienia do rzeczywistości.

    Polecam historię pełną ciepła, humoru, realizowania marzeń na przekór metryce, z silną bohaterką łączącą życie rodzinne z pasją oraz z wyrazistym, małomiasteczkowym klimatem Mazowsza.

 

Izabela Koba, Rita, kłopoty i ja, wydawnictwo Szara Godzina, wydanie 2026, okładka miękka, stron 320. 

 

 

Aleksandra Janiszewska-Cardone, Śledź w soli. Północne szlaki sztuki.

    Na książkę złożyło się dziesięć opowieści o sztuce zawierających nie tylko historyczne wiadomości, ale również autorskie spojrzenie na dzieło sztuki. Wiedza spotyka się tu z pasją i reportażem. Autorka zabiera czytelnika na niezwykłą wyprawę wokół Morza Bałtyckiego i Morza Północnego. 

    Aleksandra Janiszewska-Cardone (doktor historii sztuki, kustosz MNW, pomysłodawczyni podcastu "Otulina o sztuce") wychodzi poza sztywne, muzealne formy, aby opowiedzieć o ludziach stojących za wybranymi przez nią obrazami. Wśród dzieł sztuki znalazły się historie związane m.in. z: Sądem Ostatecznym (1467-1473) Hansa Memlinga, Portretem Marii Róży Tudor z ok. 1514 r. Michaela Sittowa, Kobiety z kieliszkiem i listem w dłoni z ok. 1665 r. autorstwa Gerarda ter Borcha mł., portretami Krystyny królowej Szwecji, Ambasadorami Hansa Holbeina mł. z 1533 r. Odwiedzamy Brugię, Helsinki, Delft, Tallinn. Poznajemy bliżej losy: Angelo Taniego i Tommaso Portinariego, Michaela Sittowa, Michaeliny Wautie. Czytamy analizę obrazów Johannesa Vermeera czy też portretu autorstwa Rembrandta dla Cornelisa Anslo i jego żony Aeltje Schouten. Mowa jest o historiach zatrzymanych w malarskim kadrze, osobach cieszących się uznaniem, zdradach, intrygach, przyjaźniach i miłości. Mamy do czynienia z kompozycjami mocno osadzonymi w rzeczywistości oraz takimi, w których to iluzja odgrywa główną rolę. Z humorem i erudycją przekazane zostały sekrety ukryte w listach miłosnych na płótnach Vermeera czy de Hoocha, a także cechy motywu vanitas (marności), przypominającego o nietrwałości ziemskich dóbr.

    Autorka posiada umiejętność osadzania sztuki w brutalnych realiach epoki. Pokazuje, że to tytułowy śledź, niepozorna ryba stała się paliwem dla dalekomorskich wypraw Kompanii Wschodnioindyjskiej. W ten sposób szybko bogaciło się mieszczaństwo. Autorka przypomina, że holenderscy mistrzowie nie tworzyli tylko w natchnieniu dla królów, ale pracowali dla rzeźników, piekarzy i bankierów.

    Poza solidnym tłem historycznym, geograficznym i filozoficznym, publikacja ta ma niezwykle intymny charakter. Autorka przeplata wykład własnymi wspomnieniami, reportażowymi relacjami z podróży oraz żywymi anegdotami. Kluczem do tej opowieści są jednak czyste emocje. Autorka przelewa na papier uczucia, które rodzą się w niej podczas kontemplacji arcydzieł ukrytych w muzeach. To książka zarówno dla wytrawnych miłośników malarstwa holenderskiego, jak i dla tych, którzy w muzeach dotychczas szybko się nudzili i nie potrafili odnaleźć właściwych cech obrazu. Dzieło sztuki może stać się inspiracją do poszukiwań i pogłębiania wiedzy na temat artysty, epoki, ukazanych postaci, stylu. 

Aleksandra Janiszewska-Cardone, Śledź w soli. Północne szlaki sztuki, wydawnictwo FILIA, wydanie 2026, oprawa miękka ze skrzydełkami, stron 254. 

Monika Rzepiela, Najstarszy syn.

 

    Najstarszy syn Moniki Rzepieli to drugi tom w historyczno-obyczajowym cyklu Sarmackie pieśni, którego akcja osadzona pod koniec XVI wieku. Powieść balansuje między tętniącym życiem studenckim Krakowem, a tradycyjnym dworem szlacheckim w Gdeszynie, ukazując losy młodego dziedzica, najstarszego z rodzeństwa, Leszka Gdeszyńskiego. Fabuła skupia się na jego dojrzewaniu, utracie złudzeń oraz zakazanej relacji z dziewczyną z nizin społecznych. 

    Pierwsza część książki skupia się na losach Leszka i jego znakomitego kompana, Józefa Rębajły. Kraków jawi się tu jako miasto pełne pokus, uniwersyteckich dysput i pierwszych miłosnych uniesień. Relacja Leszka z utalentowanymi bliźniaczkami, Letycją i Lukrecją, nie jest jednak sielanką. To splątany węzeł fascynacji, zazdrości i sekretów, który ostatecznie pęka pod naporem tragedii, na zawsze kładąc się cieniem na wrażliwości młodego szlachcica. 

    Po powrocie do Gdeszyna Leszek nie jest już tym samym beztroskim żakiem. Musi stawić czoła oczekiwaniom ojca, który widzi w nim dziedzica i kontynuatora rodowej tradycji. Osią emocjonalną  tej części książki staje się jednak relacja Leszka z Bogusią, tajemniczą dziewczyną, którą na skraju lasu wychowała lokalna znachorka. Bogusia nie pasuje do otaczającego ją świata chłopów. Nosi w sobie dumę i skrywa sekrety, co intryguje młodego dziedzica. Miłość szlachcica i chłopki napotyka opór ze strony wiejskiej społeczności, surowych konwenansów oraz lokalnego proboszcza. Autorka ukazuje mechanizmy obronne hermetycznej społeczności.  Lokalni mieszkańcy reagują lękiem i agresją na wszystko, co odstaje od normy. W tle tej walki na jaw wychodzą mroczne sekrety z przeszłości matki Bogusi, które mogą całkowicie zmienić sytuację dziewczyny.

    Monika Rzepiela napisała ponownie powieść, w której akcja ustępuje miejsca głębokiej analizie psychologicznej bohaterów. Książka przesiąknięta jest melancholią za utraconymi złudzeniami młodości. Obserwujemy, jak beztroska ustępuje miejsca ciężarowi odpowiedzialności, a błędy młodości zostawiają trwałe blizny w psychice Leszka. Zarówno Leszek (rozdarty między tym, czego chce jego serce, a tym, czego wymaga od niego stan szlachecki), jak i Bogusia (odtrącona przez wieś, traktowana z nieufnością) to postacie samotne. Czytelnik silnie współodczuwa ich izolację. Autorka buduje gęstą atmosferę strachu przed ostracyzmem społecznym. Miłość bohaterów nie przynosi im wyłącznie radości. Rodzi ciągły niepokój, strach przed odkryciem, poczucie winy oraz lęk przed gniewem ojca i Kościoła. Emocje podsyca fakt, że o ludzkim szczęściu i życiu decydowało pochodzenie, a nie czyste intencje czy prawość charakteru. Autorka wnikliwie ukazuje zderzenie jednostki z murem bezwzględnych obyczajowych zasad, klasowych podziałów i lęku przed społeczny ostracyzmem w realiach dawnej Rzeczypospolitej.

    To opowieść o dojrzewaniu, dokonywaniu trudnych życiowych wyborów, ponoszeniu konsekwencji i zderzeniu młodzieńczych ideałów z bezwzględną rzeczywistością ówczesnej Polski. Książka pulsuje silnymi kontrastami. Przenosi nas z gwarnych, momentami niebezpiecznych krakowskich ulic do cichego, ale pełnego surowych zasad świata prowincjonalnego dworu w Gdeszynie i chłopskich chałup. Dla równowagi, Monika Rzepiela otula czytelnika opisami dawnych tradycji, zapachów ziół i rytmu życia zgodnego z naturą. Przynosi to chwilowe ukojenie i poczucie swojskości, tworząc bezpieczną przystań w tak burzliwej historii. 

Monika Rzepiela, Najstarszy syn, wydawnictwo Lucky, wydanie 2026, cykl: Sarmackie pieśni, t. 2,  oprawa miękka, stron 392.

Monika Rzepiela, Dwór w Gdeszynie.

    Akcja powieści osadzona jest w autentycznej wsi Gdeszyn w dawnym województwie bełskim, a obecnie w województwie lubelskim, w powiecie zamojskim, w gminie Miączyn. To rejon o strategicznym znaczeniu dla Rzeczypospolitej pod koniec XVI wieku, narażony na niepokoje, ale też słynący z żyznych ziem i bogatych majątków ziemskich. Mimo niewielkiego obszaru, posiadało bardzo gęstą sieć osadniczą. W XVII wieku liczyło 33 miasta i miasteczka oraz blisko 500 wsi. Akcja przypada na czas, gdy po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów i krótkich rządach królów elekcyjnych, władzę w Polsce obejmuje dynastia Wazów począwszy od Zygmunta III Wazy (koronowany 27 grudnia 1587 r. w Krakowie). Choć opowieść skupia się na losach jednej rodziny, starosta Bogusław Gdeszyński aktywnie uczestniczy w wydarzeniach politycznych i militarnych tego okresu, co bezpośrednio wpływa na bezpieczeństwo i codzienne funkcjonowanie jego dworu. Rodzinę poznajemy w okresie nadchodzących  Świąt Bożego Narodzenia, a po śmierci króla Stefana Batorego (12 grudnia 1586 r.).

    To opowieść o wielopokoleniowej rodzinie szlacheckiej Gdeszyńskich. Bogusław i Matylda  mają sześcioro dzieci i wiodą dostatnie, szczęśliwe życie, wspólnie zarządzając majątkiem w duchu tradycyjnych wartości. Na dożywociu żyli u Bogusława jego rodzice: Henryk i Eleonora, którzy pomagali w wychowaniu wnuków: Leszka, Arletę, Kingę, Adriana, Klarę. Matylda spodziewała się kolejnego dziecka. Tymczasem próg dworu Gdeszyńkich przekracza ze sztucznym uśmiechem kuzynka Bogusława, Elżbieta (Bietka) Zającówna, którą brat Horacy miał wygnać z domu. To uboga i zgorzkniała krewna, która przyjmuje posadę opiekunki najmłodszych dzieci. Bietka przywdziewa maskę skromnej i pomocnej krewnej, pod fasadą której kryje się zazdrość o pozycję i fałsz. Zaczyna potajemnie manipulować domownikami i knuć intrygę.

    Równolegle poznajemy losy dzieci Gdeszyńskich: zabawy, naukę, rozczarowania oraz wyzwania. Autorka bardzo szczegółowo opisuje także kulturę szlachecką, dawną kuchnię, ubiór, codzienne obowiązki domowników, wspólny czas z rodziną, hierarchię panującą wśród służby, a także rytm życia wyznaczany przez pory roku oraz kalendarz świąt chrześcijańskich. Fabuła mocno osadzona jest w realiach historycznych, ukazując mentalność ludzi tamtych czasów, ich stosunek do wiary, honoru i pozycji społecznej. Główni bohaterowie żyją według surowego kodeksu honorowego, w którym kluczowe są takie wartości jak obrona wiary, lojalność wobec ojczyzny, duma z pochodzenia oraz bezwzględna gościnność. Opiera się też na mocnym kontraście między rodzinnym ciepłem a niszczycielskimi namiętnościami. Matylda reprezentuje kobietę, która osiągnęła pełnię sukcesu w sarmackim społeczeństwie. Jest żoną majętnego starosty i matką licznego potomstwa. Bietka to postać tragiczna pod względem społecznym: jest „ubogą krewną”, kobietą bez posagu, bez szans na dobre zamążpójście. Nie chcąc iść do klasztoru szuka oparcia w rodzinie jako rezydentka dworu i opiekunka dzieci. Aby osiągnąć swój cel korzysta ze swojego uroku, czaru, kobiecości, skutecznie lawirując i manipulując ludźmi. Bogusławowi pochlebia zainteresowanie ze strony ładnej i pełnej wdzięku kobiety. Jego postać doskonale odzwierciedla mentalność szlachcica z epoki sarmackiej. Konsekwencją uległości Bogusława jest konieczność podjęcia radykalnych kroków i zaangażowania w konflikt, który trwale zmienia atmosferę panującą w Gdeszynie.

    To interesująca powieść historyczna, w której świat przedstawiony jest niezwykle plastyczny, wiarygodny i wręcz namacalny. Otrzymujemy żywą, pulsującą emocjami historię, w której losy bohaterów splatają się z wielkimi wydarzeniami dziejowymi.

Monika Rzepiela, Dwór w Gdeszynie, wydawnictwo Lucky, wydanie 2026, cykl: Sarmackie pieśni, t. 1, okładka miękka, stron 350.

Barbara Obtułowicz, Maria z Grocholskich Czartoryska (1833-1928) artystka amatorka.

      

    Najnowsza książka prof. Barbary Obtułowicz stanowi dopełnienie pozycji "Maria z Grocholskich księżna Witoldowa Czartoryska" (wyd. 2022). W tej pozycji autorka skupiła się jedynie na roli sztuki w życiu księżnej Czartoryskiej. Książka została oparta na korespondencji prywatnej, materiałach archiwalnych odnalezionych w Bibliotece Książąt Czartoryskich w Krakowie, Bibliotece Polskiej w Paryżu, Bibliotece PAN w Kórniku, Archiwum Sióstr Karmelitek przy ulicy Łobzowskiej w Krakowie i Archiwum Krakowskiej Prowincji Zakonu Karmelitów Bosych. 

    Bohaterka książki przez całe życie rozwijała talenty i pasje artystyczne, działając jako utalentowana artystka amatorka, co zostało szczegółowo udokumentowane w badaniach nad jej spuścizną. Sztuka była dla niej początkowo formą szlachetnej rozrywki, ale z czasem przerodziła się w głęboką potrzebę ekspresji, którą kontynuowała jako żona księcia Witolda Czartoryskiego, a potem już jako siostra zakonna.

    Autorka przedstawia zainteresowania artystyczne członków rodzinny Marii oraz w jakich warunkach kształtowała się jej osobowość, miłość do sztuki oraz rozwijała umiejętności plastyczne. Pod lupę zostały wzięte kontakty z przebywającymi na emigracji polskimi malarzami akademickimi oraz z malarzami francuskimi. Czytamy o tym, co miało wpływ na kształtowanie się artystycznego spojrzenia u Marii z Grocholskich, biorąc pod uwagę odwiedzane przez nią kraje i miejsca związane ze sztuką. Przedstawiona została pracownia księżnej w majątku Chaugy we Francji, praca przy sztalugach w atelier i w plenerze, podczas odbywanych podróży. Autorka zwraca również uwagę na ulubione motywy podejmowane przez artystkę amatorkę, jak powstawały kopie słynnych dzieł oraz efekty jej zainteresowania malarstwem ściennym, witrażami i malarstwem na szkle. Warto przypomnieć, że Maria wraz z mężem interesowała się kolekcjonerstwem. Autorka opisuje również działalność artystyczną Marii po wstąpieniu do karmelu i jej wkład w projektowanie i budowę nowego klasztoru przy ulicy Łobzowskiej w Krakowie. Z oddaniem bowiem Maria włączała się do prac artystycznych i konserwatorskich prowadzonych przez siostry. 

    Tekst uzupełniony został bogatą bazą ikonograficzną, na którą założyły się archiwalne zdjęcia, dokumenty, obrazy, reprodukcje zachowanych prac artystycznych księżnej oraz zdjęcia autorki wykonane podczas odbytych podróży do miejsc związanych z bohaterką książki. Sztuka w życiu Marii z Grocholskich Czartoryskiej (1833–1928), znanej w życiu zakonnym jako siostra Maria Ksawera od Jezusa, była nie tylko pasją, ale też ważnym elementem definiującym oba kluczowe etapy jej biografii: świecki oraz zakonny. 

   Polecam bardzo lekturę.

 

Barbara Obtułowicz, Maria z Grocholskich Czartoryska (1833-1928) artystka amatorka, Wydawnictwo Naukowe UKEN, Kraków 2026, stron 170.

Catherine Bell, Jane Austen. Miłość, która stała się literaturą.

 

    Jane Austen. Miłość, która stała się literaturą autorstwa Catherine Bell to fabularyzowana biografia ukazująca życie i twórczość jednej z najsłynniejszych angielskich pisarek. Powieść przybliża losy Jane Austen od wczesnych szkiców pisanych w ukryciu, przez jej niespełnioną miłość do Toma Lefroya, aż po trudny proces publikacji i sukces m.in. Rozważnej i romantycznej oraz Dumy i uprzedzenia. Autorka pokazuje kluczowe etapy życia pisarki: od młodości w Steventon, przez lata w Bath, po dojrzały okres w Chawton. Akcja rozpoczyna się więc w Steventon w 1795 r., kiedy poznajemy błyskotliwą córkę pastora, która palce ma wiecznie umazane atramentem. Tymczasem jej ukochana siostra Cassandra właśnie się zaręcza, a matka zaczyna planować już życie Jane szukając kandydata na jej męża. Dziewczynie nie podobają się jednak żadni młodzi mężczyźni, dopóki nie poznaje Toma Lefroya. W tej historii nie należy się jednak spodziewać klasycznego happy endu.

    Pod pseudonimem Catherine Bell ukrywa się niemiecka dziennikarka i pisarka Kerstin Sgonina. Autorka bardzo zręcznie odtworzyła atmosferę epoki i z ogromnym szacunkiem podeszła do postaci historycznej. Większość prawdziwych listów swojej siostry, Cassandra Austen spaliła,  toteż  biografowie mierzą się z ogromnym brakiem źródeł. W tej sytuacji Catherine Bell znakomicie zrekonstruowała hipotetyczny świat wewnętrzny Jane Austen. Jedynym mankamentem książki są zbyt liczne i obszerne, dosłowne cytaty z oryginalnych powieści Austen. Ten zabieg momentami sztucznie wypełnia luki w fabule, choć oczywiście "zapełnia" strony. Wspaniale opisane są za to relacje rodzinne, ale wydaje się, że w książce brakuje głębszego zarysowania tła społeczno-politycznego przełomu XVIII i XIX wieku. Warto jednak podkreślić, że książka została napisana plastycznym, klasycznym stylem. Autorka bardzo przekonująco i autentycznie przedstawiła wewnętrzne rozterki bohaterki oraz emocje związane z wyborem pomiędzy miłością, a pragnieniem niezależności i oddaniem się literaturze.

   Warto jednak pamiętać, że opowieści tej bliżej do literackiej fikcji historycznej i romansu obyczajowego niż do ściśle naukowej biografii. Osoby oczekujące twardych faktów lub te, które cytaty z dzieł Austen znają już na pamięć, mogą poczuć lekki niedosyt. Jeśli jednak szukacie emocjonalnego i pełnego empatii portretu genialnej pisarki to dacie się tej historii oczarować. Zarówno postać oddanej siostry Cassandry, jak i realia życia w Steventon, Bath, Chawton to fundamenty, na których Jane Austen budowała swoje literackie światy. Choć jej własne życie nie skończyło się romantycznym happy endem, to miłość do pisania pozwoliła jej stworzyć historie, które stały sie ponadczasowe - bawią i wzruszają czytelników na całym świecie.

Catherine Bell, Jane Austen. Miłość, która stała się literaturą, wydawnictwo Marginesy, 2026, tł.: Magdalena Kaczmarek, oprawa miękka, stron 320.

Pip Williams, Słownik pojęć utraconych.

 

    Główna bohaterka, Esme Nicoll, dorasta w Skryptorium, gdzie jej owdowiały ojciec wraz z zespołem leksykografów pod kierownictwem sir Jamesa Murraya pracuje nad stworzeniem pierwszego Oksfordzkiego Słownika Języka Angielskiego. Szczerze pisząc, owe Skryptorium kojarzyło mi się z wielkim, ceglanym, choć surowym i zimnym budynkiem, a tu w powieści okazało się być po prostu ogrodową szopą. Tam gromadzono, segregowano i definiowano słowa.

    Esme, wychowywana jedynie przez ojca, spędzała czas w miejscu jego pracy. Jako dziecko znalazła pod stołem porzuconą karteczkę ze słowem „dziewka”. Z czasem zaczęła dostrzegać, że celowo usuwane są słowa i pojęcia związane z doświadczeniami kobiet oraz uboższych warstw społecznych. Esme zaczęła interesować się słowami wykluczanymi przez mężczyzn i potajemnie tworzyć swój własny, tytułowy słownik. Dziewczyna zwraca uwagę na słowa potoczne, wulgarne, zasłyszane na targu oraz te bezpośrednio związane z cielesnością i doświadczeniem kobiet, które komitet redakcyjny uznał za „niegodne” oficjalnego słownika. Główna bohaterka, szukała „utraconych słów” na targowiskach czy w rozmowach z ubogimi kobietami, udowadnia. Okazuje się, że język ulicy, emocji i codziennej pracy jest równie ważny i piękny, co język elitarnego towarzystwa.

    Akcja powieści osadzona jest na przełomie XIX i XX wieku, w burzliwych czasach walki o prawa kobiet i działalności brytyjskich sufrażystek. To poruszająca i refleksyjna opowieść o sile i ewolucji języka oraz historii. Uświadamia czytelnikom, że język i historia nie są neutralne. Pokazuje, że przez wieki to mężczyźni decydowali o tym, jakie słowa są „właściwe”. Mowa jest więc o czynnikach, które wpływają na postrzeganie przez nas rzeczywistości. To świetnie udokumentowana powieść historyczna, która zmusza do refleksji nad rzeczami, które na co dzień bierzemy za pewnik.

    Powieść w przystępny sposób edukuje o realiach epoki edwardiańskiej, początkach feminizmu, walce sufrażystek oraz o tym, jak gigantycznym i żmudnym przedsięwzięciem było spisanie słownika oksfordzkiego. Warto wspomnieć, że książka opiera się na faktach. Pip Williams spędziła lata na badaniu archiwów powstawania Oksfordzkiego Słownika Języka Angielskiego. Pokazuje, że oficjalną historię i język przez wieki tworzyli wyłącznie wykształceni mężczyźni z wyższych sfer. Śledzimy losy Esme od momentu, gdy jako mała, osierocona przez matkę dziewczynka siedzi pod stołem w Skryptorium, aż do jej dorosłości. Zbierane przez nią słowa stają się dla niej formą ucieczki, tarczą obronną i sposobem na zrozumienie własnego ciała oraz zachodzących w niej zmian. To opowieść o miłości, stracie, żałobie i szukaniu własnej tożsamości. Praca nad słownikiem przeplata się z narodzinami ruchu sufrażystek, brutalną walką kobiet o prawo do głosowania oraz wybuchem I wojny światowej, która bezpowrotnie zmieniła strukturę społeczną Wielkiej Brytanii. Jeśli cenicie mądre, refleksyjne powieści historyczne skupione na losach kobiet, to jest to z pewnością książka dla Was. 

Pip Williams, Słownik pojęć utraconych, wydawnictwo Zysk i S-ka, tytuł oryg. The Dictionary of Lost Words, tłumaczenie: Paulina Surniak, wydanie 2026, okładka miękka, stron 526. 

Przybyło - kwiecień 2026.

 

Emily Brontë, Wichrowe Wzgórza.

 

Wichrowe Wzgórza autorstwa Emily Brontë to mroczna historia o miłości, nienawiści oraz o niszczycielskiej sile zemsty, która dotyka dwa pokolenia rodzin Earnshaw'ów i Linton'ów. Akcja koncentruje się na losach Heathcliffa, przygarniętego znajdy o tajemniczym pochodzeniu, oraz Catherine Earnshaw, córki jego opiekuna. Między tą dwójką rodzi się namiętność o wielkiej sile. Mimo to, Catherine decyduje się wyjść za mąż za zamożnego sąsiada, Edgara Lintona, co z kolei łamie serce Heathcliffowi. Po latach upokorzeń ze strony brata Catherine, Hindleya, oraz odrzuceniu przez ukochaną, Heathcliff znika, by powrócić jako bogaty człowiek. Całe późniejsze życie naznaczone jest niszczycielską siłą.

Książka jest klasykiem powieści gotyckiej. Posępne, wietrzne wrzosowiska Yorkshire oddają dzikość i nieokiełznanie charakterów głównych bohaterów powieści. Historię poznajemy głównie z relacji gospodyni, Nelly Dean, która opowiada ją przybyszowi, nowemu lokatorowi Drozdowej Ostoi panu Lockwoodowi. Autorka przełamuje wiktoriańskie konwenanse, pokazując miłość nie jako sielankę, ale jako siłę prowadzącą do szaleństwa, przemocy i duchowego udręczenia.

Główną przyczyną nieszczęścia bohaterów Wichrowych Wzgórz Emily Brontë jest splot destrukcyjnej, obsesyjnej miłości, niszczycielskiej żądzy zemsty oraz sztywnych barier społecznych, które uniemożliwiły szczęście Heathcliffowi i Catherine. Ona poślubia Edgara Lintona ze względu na jego status i bogactwo, mimo że przecież czuje duchową jedność z Heathcliffem. Próba połączenia dwóch światów doprowadza ją do choroby psychicznej i fizycznej. Poniżanie przez Hindleya i odrzucenie przez Catherine, zmieniają Heathcliffa w bezwzględnego mściciela. Jego zemsta uderza także w niewinne osoby, takie jak Isabelle Linton czy Haretona, tworząc w ten sposób swoisty cykl cierpienia. Jako bezimienne dziecko z ulicy, nigdy nie zaznał bezwarunkowej miłości. Jego poczucie wartości zależy całkowicie od Catherine. Ona z kolei nie potrafi funkcjonować jako odrębna jednostka: Heathcliff jest jej „dziką” częścią, a Edgar „cywilizowaną”. Kobieta często wykorzystuje wybuchy gniewu i choroby, aby wymusić uwagę otoczenia, co z kolei jest przejawem emocjonalnej niedojrzałości. Największym dramatem bohaterów jest współuzależnienie. Heathcliff i Catherine, którzy podsycają nawzajem swoje cierpienie. Ich relacja nie jest „romantyczna” w nowoczesnym sensie – to destrukcyjna pętla, w której miłość jest tożsama z bólem. Dopiero drugie pokolenie (młoda Cathy i Hareton) przełamuje ten schemat poprzez proces odpuszczenia i nauki empatii.

Przekład Jerzego Łozińskiego jest bardziej nowoczesny pod względem składni i słownictwa niż klasyczne tłumaczenie Janiny Sujkowskiej. Łoziński stara się zachować pełną treść oryginału, unikając skrótów, które zdarzały się w starszych, bardziej „wygładzonych” wersjach. Pozwala to na nowo odkryć mroczną stronę powieści – intensywność miłości graniczącej z szaleństwem, zemstę i trudne relacje, które są głównymi filarami tej historii. To historia ponadczasowa, czytana przeze mnie wielokrotnie w dostępnych przekładach (przede mną jeszcze jeden przekład). Rada podstawowa - najpierw czytajcie, a potem oglądajcie ekranizację. Za każdym razem odkrywam w tej powieści zupełnie co innego.

 

Emily Brontë, Wichrowe Wzgórza, wydawnictwo Zysk i S-ka, wydanie 2026, przekład Jerzy Łoziński, okładka twarda, stron 448.

Mrs Henry Wood, Rodzina Channingów.

 

Rodzina Channingów to powieść z 1862 roku autorstwa brytyjskiej pisarki Ellen Wood znanej jako „Mrs Henry Wood”. Akcja toczy się w angielskim miasteczku Helstonleigh. Głównym wątkiem jest pewnego rodzaju próba, na jaką zostaje wystawiona reputacja szanowanej rodziny Channingów po niesłusznym oskarżeniu o kradzież. 

Arthur Channing, młody człowiek o nieskazitelnym charakterze, zostaje oskarżony o kradzież 20 funtów z biura swojego pracodawcy. Mimo podejmowanych wysiłków, Arthur milczy, aby chronić osobę, którą uważa za winną. Arthur to uosobienie prawości, który znosi społeczne upokorzenie dla wyższych celów. Rodzina i zasady są ważniejsze dla niego niż własny komfort czy kariera. Jego spokój wewnętrzny wynika zaś z głębokiej wiary. Wierzy, że prawda w końcu wyjdzie na jaw, a cierpienie przez które przechodzi uszlachetnia.

Powieść przeplata losy rodzeństwa Channingów z historią rywalizującej z nimi rodziny Yorke’ów. Channingowie są biedni, pobożni, wychowani w miłości i surowych zasadach. Z kolei zamożniejsi Yorkowie wychowani są bez dyscypliny i przestrzegania nadrzędnych wartości, co prowadzi do ich moralnego upadku.

Ważnym elementem jest życie szkoły katedralnej i "kod honoru" panujący wśród uczniów. Hamish Channing to najstarszy z rodzeństwa, elegancki i popularny, lecz skrywający własne sekrety. Z kolei Charley Channing jest najmłodszym z braci, jest uczniem szkoły katedralnej, a jego udział w szkolnym wybryku rozpoczyna serię niefortunnych zdarzeń. Roland Yorke jest przeciwieństwem Arthura. Jest impulsywny, głośny, lekkomyślny, rozrzutny, nieodpowiedzialny i często wpada w kłopoty finansowe i towarzyskie. Zestawienie Arthura Channinga i Rolanda Yorke’a to klasyczny w literaturze wiktoriańskiej kontrast między „wzorem cnoty” a „czarną owcą”. Autorka używa ich, by pokazać, jak wychowanie i fundamenty moralne wpływają na dorosłe życie.

Autorka kładzie duży nacisk na siłę wiary, lojalność rodzinną oraz znaczenie prawdy i honoru w społeczeństwie wiktoriańskim. W tym świecie dobre imię było najwyższą wartością. Książka analizuje, jak fałszywe oskarżenie niszczy życie jednostki i całej rodziny. Arthur Channing świadomie przyjmuje na siebie winę i społeczną infamię, aby chronić bliską osobę. Ellen Wood pokazuje, że choć Roland jest bardziej "barwny" i momentami budzi sympatię swoją bezpośredniością, to tylko postawa Arthura pozwala przetrwać kryzys i ocalić rodzinę przed upadkiem.

 

Powieść ma również wydźwięk moralizatorski. Ellen Wood mocno podkreśla, że życie zgodnie z zasadami chrześcijańskimi i zaufanie Bogu pozwalają przetrwać największe nieszczęścia. Książka pokazuje, jak w dziewiętnastowiecznym społeczeństwie jedno oskarżenie potrafi zniszczyć status całej rodziny. Channingowie, mimo ubóstwa i społecznego wykluczenia, starają się zachować godność i wiarę w sprawiedliwość.

Książka daje wgląd w hierarchię małego miasteczka, relacje między duchowieństwem, urzędnikami a uczniami szkoły katedralnej. Autorka z realizmem opisuje życie codzienne. W angielskim mieście katedralnym Helstonleigh zagadki nabierają ogromnego znaczenia, a Henry Wood pokazuje, jak pozornie szczegóły mogą zmienić losy całych rodzin oraz jak ciężar emocji takich tajemnic potrafi sprawić, że czytelnik nie może oderwać się od lektury.

Powieść - będąca solidnym tomiszczem - posiada ciekawą poprowadzoną narrację, jasne zarysowane elementy dobra i zła, interesujące osobowości bohaterów, subtelne i regalistyczne zbudowane napięcie i szeroką gamę emocji. To klasyczna powieść wiktoriańska, która doskonale wpisuje się w konwencje literackie drugiej połowy XIX wieku i oferuje wnikliwy obraz życia społecznego, moralności i wartości tej epoki.

Mrs Henry Wood, Rodzina Channingów, wydawnictwo Zysk i S-ka, wydanie 2026, tytuł oryg.: The Channings, tłumaczenie: Mira Czarnecka, okładka twarda, stron 724.

Ellen Wood (z domu Price) była angielską powieściopisarką, lepiej znaną jako „Mrs Henry Wood”. Napisała ponad 30 powieści, z których wiele (zwłaszcza „East Lynne”) cieszyło się niezwykłą popularnością. Do najbardziej znanych jej opowiadań należą „Danesbury House”, „Oswald Cray”, „Kłopoty pani Halliburton”, „Channingowie”, „Córki lorda Oakburna” i „Cień Ashlydyat”. Przez wiele lat pracowała jako właścicielka i redaktorka „Argosy”.