Niedziela z albumem.

Chiara Lachi, Sztuka baroku. Wielka historia sztuki. t. 5, wydawnictwo Arkady, wydanie 2011, tytul oryg.: La grande storia dell arte. Il seicento, okładka twarda, format: 23.5x29.5cm, stron 426.

TAK CZYTAM

 

 

Stefano Zuffi, Caravaggio. Zbliżenia.

        Od paru tygodni towarzyszy mi książka Stefano Zuffiego Caravaggio. Zbliżenia. To wielkoformatowy album prezentujący dorobek jednego z największych włoskich malarzy, który działał w l. 1593–1610 w Rzymie, Neapolu, na Malcie i Sycylii. Michelangelo Merisi da Caravaggio (1571-1610) to nie tylko malarz – reformator, ale także malarz – awanturnik, przestępca i zdeprawowany grzesznik. Mimo to cieszył się poparciem mecenasów, powodzeniem wśród kardynałów, kolekcjonerów i międzynarodowych marszandów. Auror podkreśla, że należy analizować styl, technikę i kompozycję ze zrozumieniem doniosłości nowatorstwa jego malarstwa. Charakterystyczna dla jego malarstwa jest niezwykła szczegółowość, skupienie się na detalach, oddanie emocji i namiętności (cierpienia, czułości, poświęcenia i wiary, przerażenia i piękna, miłości i śmierci), zastosowanie mocnego kontrastu barw. Caravaggio zdaniem niektórych badaczy, malować miał szybko, przez uprzednich przygotowań, chwytając wyrazy twarzy, gesty, mimikę i sytuacje. Stefano Zuffi zauważa, że malarz był pedantyczny i drobiazgowy, studiował kompozycję pod każdym kątem, niemal z obsesyjną starannością i wykonywał studia przygotowawcze modeli. Warstwy farby kładł jednak w błyskawicznym tempie. W pracowni posiadał platformy o zróżnicowanej wysokości, ciemne ściany, padające z góry oświetlenie, tkaniny, rekwizyty i kostiumy. Nowatorstwo jego malarstwa polegało na intensywnym stymulowaniu zmysłów odbiorcy, który staje się świadkiem namalowanego zdarzenia, a nie tylko biernym obserwatorem.

     Na początku książki czytelnik odnajduje kalendarium biograficzne artysty wyznaczonymi najważniejszymi punktami zwrotnymi w karierze i ze wskazaniem jego ekscesów z życia prywatnego. Warto tu wspomnieć o licznych aresztowaniach, bójkach, wezwaniach do sądu, ucieczkach. 29 maja 1606 r. Caravaggio pchnął szpadą w udo Ranuccia Tomassoniego, który wykrwawił się na śmierć. Malarz, sam ranny, musiał uciekać z Rzymu. Uzyskał schronienie w Lacjum, w dobrach należących do Colonny. Osądzony został zaocznie za umyślne zabójstwo, uznany za winnego i skazany na śmierć przez ścięcie głowy. Potem wyjechał do Neapolu, a stąd na Maltę. W 1608 r. Caravaggio został aresztowany i wydalony z zakonu. Wydostał się z więzienie i uciekł na Sycylię. Po kilku miesiącach wrócił do Neapolu, gdzie został ranny i oszpecony w bójce. W 1610 r. Caravaggio otrzymał list żelazny i wyruszył do Rzymu, do którego już nigdy nie dotarł. W Palo, na wybrzeżu Lazio, został kolejny raz uwięziony. Statek przewożący jego obrazy i dobytek odpłynął bez niego. Przeżył atak malarii na plaży przy Porto Ercole i zmarł 28 lipca. 

         Dzieła Caravaggia prezentowane w książce, ułożone są w porządku chronologicznym i pochodzą z lat 1592-1610. Reprodukowane są w całości, opatrzone szczegółowym opisem i numerem katalogowym, do którego autor odwołuje się w kolejnych rozdziałach książki. Każdy z nich podejmuje inny temat charakterystyczny dla malarstwa Caravaggia: dusza przedmiotów, błysk stali, zmysły, ścięte głowy, ukryte autoportrety, pozujący modele, ciało i skóra,  gesty i wyrazy twarzy, zwierzęta.

         W rozdziale poświęconej martwej naturze, autor zwraca uwagę na grypy vanitas (czaszka, klepsydra, kruche naczynia szklane), kosze owoców, instrumenty muzyczne. Caravaggio tylko raz namalował martwą naturę bez postaci ludzkiej („Kosz z owocami”). Autor zauważa, że wielkie znaczenie miało na przykład rozmieszczenie położenia namalowanej biżuterii. Dla Caravaggio ważny był wyszczerbiony grzebień czy mała miseczka z wystygłą maścią. Artysta wiele razy malował broń białą. Widoczny jest błysk dobrze zaostrzonej stali, rękojeść sztyletu, szabli, klinga miecza, szpiczaste ostrze piki. Mediolański malarz wiele razy umieszczał na obrazach instrumenty (skrzypce, lutnie). To działanie na zmysł słuchu odbiorcy, gdy tymczasem kwiaty działają na zmysł powonienia i wzrok, a dojrzałe owoce na zmysł smaku. Malarz dokładnie potrafił odtworzyć zapis nutowy. Rozpoznawalne są nuty madrygałów z końca XVI wieku i motet flamandzkiego kompozytora Noela Bauldeweyna zatytułowany „Quam pulchra es” z tekstem zaczerpniętym z Pieśni nad Pieśniami. 

         Obsesją Caravaggia stają się ścięte głowy, temat, który niejednokrotnie powraca w jego obrazach (historie biblijne o Judycie i Holofernesie, Dawidzie i Goliacie, Salome i Janie Chrzcicielu, z mitu o gorgonie Meduzie). Zaobserwować można widoczną krew, straszliwe spazmy, cierpienie, koszmarne i przerażającą mimikę twarzy. Autor książki zwraca uwagę, że Caravaggio malował również siebie jako ukryty świadek czy w wizerunku odciętej głowy Goliata. Tylko raz w życiu podpisał płótno. To „Ścięcie św. Jana Chrzciciela” z Malty, na którym imię zostało napisane krwią wypływającą z obciętej szyi św. Jana. Jednocześnie Stefano Zuffi zauważa, że Caravaggio nie był wybitnym portrecistą. Rozpoznawalne są jedynie te same twarze. Pozowała mu kurtyzana Fillide Melandroni (Maria Magdalena, Judyta). Prosił o pozowanie do obrazów przyjaciół i znajomych. Do namalowania obrazu „Wskrzeszenie Łazarza” wykorzystał zwłoki  zmarłego kilka dni wcześniej młodzieńca. Ważne były dla Caravaggia gesty i wyrazy twarzy, ciało i skóra. Wspaniale oddawał realne wyobrażenie brudnych paznokci, ubłoconych stóp, podartego ubrania, nabrzmiałe żyły, twarze poorane zmarszczkami, schorowane dłonie. Oprócz ludzkich postaci, na obrazach Caravaggia pojawiają się zwierzęta: konie, osły, owce, barany, węże i jaszczurki. Ich obecność staje się być niezbędną dla narracji wydarzenia ukazanego na obrazie. 

      Caravaggio. Zbliżenia Stefano Zuffiego to książka pokazująca walory i artystyczne wizje zapisane w dziełach jednego z największych barokowych malarzy europejskich. Caravaggio był nie tylko malarzem kontrastów, ale człowiekiem kontrastów, mistrzem światła i cienia, detalu i szczegółowości. Do książki można wracać wielokrotnie i za każdym razem odkryć coś nowego, na co do tej pory nie zwróciliśmy uwagi. Warto.

Stefano Zuffi, Caravaggio. Zbliżenia, wydawnictwo Arkady, wydanie 2019, tytuł oryg.: Caravaggio in Detail, tłumaczenie: Łukasz Szulim, okładka twarda z obwolutą, format: 260 x 325 mm, stron 288.

Niedziela z obrazem.

Adoration of the Kings, 1612-1614

Fray Juan Bautista Maíno (Pastrana, Guadalajara, 1581 - Madrid, 1649)

Olej na płótnie,

Wymiary: 315 x 174 cm
Museo del Prado, Madryt

Fray Juan Bautista Maíno jest jednym z najbardziej nieznanych mistrzów hiszpańskiego malarstwa. Niewiele wiadomo na temat jego życia i twórczości. Przypisywanych mu jest obecnie jedynie około czterdziestu dzieł. Wiadomo, że Maino uczył rysować przyszłego króla Filipa IV, który zawsze wyrażał uznanie i szacunek dla artystycznego osądu swego byłego nauczyciela. W rzeczywistości fakt, że urodził się w Hiszpanii, nie był znany nawet do 1958 r. Obecnie wiadomo, że urodził się w 1581 r. w Pastrana, Alcarria, w rodzinie mediolańskiego kupca o tym samym imieniu i pochodzącego z Lizbony Ana de Figueredo. Prawdopodobnie pod koniec XVI w. przeprowadził się z Madrytu do Włoch. Tam otrzymał solidne podstawy w dwóch wiodących ruchach malarskich, które dominowały w Rzymie ok. 1600 r.: malarstwo przyrodnicze szkoły Caravaggio i włoskiego klasycyzmu związanego z Annibale Carracci i szkołą bolońską. W pracach Maíno widoczne jest łączenie stylów poprzez: rzeźbiarską monumentalność postaci; oddawanie intensywnego i kontrastującego oświetlenia; żywe, nasycone kolory bogate w żółcie, ochrę, kobaltowe błękity. 

14 lutego 1612 r. Juan Bautista Maíno podpisał kontrakt na wykonanie obrazów do kościoła klasztornego San Pedro Mártir w Toledo. Maíno miał namalować obrazy w ciągu ośmiu miesięcy. Miały one przedstawiać sceny i epizody określone przez przeora klasztoru. Mimo porozumienia zawartego w umowie obrazy nie zostały ukończone do grudnia 1614 r. W międzyczasie Maíno wstąpił do klasztoru, 27 lipca 1613 r. stając się członkiem Zakonu Dominikanów.

W rezultacie ołtarz kościoła składający się z czterech płócien Cuatro Pascuas [cztery święta], jest kluczowym punktem odniesienia w twórczości Maína. Są to: Przyjście Ducha Świętego, Zmartwychwstanie Chrystusa, jego Narodziny i Adoracja Trzech Króli, czyli najważniejsze epizody z życia Chrystusa. Artysta namalował rzeczy i postacie w majestatycznej naturalnej wielkości.

The Adoration of the Shepherds, 1612 – 1614

Fray Juan Bautista Maíno

Olej na płótnie,

Wymiary: 315 x 174 cm

Museo del Prado, Madryt

Adoracja Trzech Króli jest bez wątpienia jednym z najważniejszych i najbardziej chwalonych dzieł Maína. Obraz został zaprojektowany tak, aby zajmować prawą stronę na głównym ołtarzu kościoła San Pedro Mártir w Toledo i znajdował się na niższym poziomie tego zespołu. W ten sposób powstała para kompozycyjna i kontrapunkt dla Adoracji Pasterzy. Odbiorca – widz miał zobaczyć go z bliska. Powściągliwa, ziemista paleta Adoracji Pasterzy zmienia się tutaj w malarstwo nacechowane kolorami. Przekazują one bogactwo i egzotyzm Mędrców, przedstawicieli potęg trzech kontynentów, którzy upadają przed Dzieciątkiem i oferują dary, które świadczą o szczególnej naturze Chrystusa: złoto, kadzidło i mirrę.  

Maíno przygotował prezentację epizodu poprzez kompozycję, która jest szczególnie prosta w odniesieniu do struktury przestrzennej i rozmieszczenia figur i innych elementów. Oparł się na liniach diagonalnych i wertykalnych. Jednak bohaterowie przekazują ogromne ciepło i emocje oraz odnoszą się do siebie w szczególny sposób.

Scena rozgrywa się w ruinach jednego z najsłynniejszych budynków w Rzymie, Koloseum, porośniętych wiecznie zielonym bluszczem. Po prawej Maíno umieszcza Świętą Rodzinę. Maryja trzyma na podołku Dzieciątko Jezus, czule owijając go w część swego płaszcza. Palce jej lewej ręki delikatnie naciskają na jego ramię, aby pomóc mu zachować pozycję pionową, gdy błogosławi Mędrców. Matka Chrystusa siedzi na solidnym kamiennym bloku, a u jej stóp znajduje się jego mniejsza wersja służąc jej jako podnóżek. Jej młodzieńcza twarz jest generalnie podobna do wyidealizowanej prezentacji widzianej w Adoracji Pasterzy, ale jej rysy są bardziej szczegółowe, a spojrzenie bardziej skupione. Tak samo jest w przypadku świętego Józefa, który ma długą, splątaną brodę i odwrócony w stronę Baltazara, kieruje palec wskazujący w stronę Dzieciątka Jezus. Ten gest wywodzi się od Caravaggia i służy do tworzenia dalszych linii kierunkowych w kompozycji. Ruch powtarza młody człowiek po lewej stronie, który wydaje się być częścią orszaku Mędrców i który spogląda z przestrzeni kompozycyjnej, kierując  palec wskazujący na noworodka. Badacze przypuszczają, że być może jest to pielgrzym o wyglądzie samego Maíno.

Kacper usytuowany na pierwszym planie, bardzo blisko widza, namalowany jest z uderzającym realizmem. Zwrócony w stronę Dzieciątka przedstawiony został z siwiejącą i łysiejącą głową. Ubrany w kosztowną tunikę z fioletowego jedwabiu (nawiązanie do szesnastowiecznej włoskiej mody) i złotą szatę z motywami liściowymi w złotym i jedwabnym brokacie. Przynosi złoto w postaci podarunku, który umieszcza u stóp Dzieciątka Jezusowego. To kosztowny kielich z pokrywą, który stoi na ziemi na najbliższym pierwszym planie. Mędrzec klęka przed Dzieciątkiem i pokazuje gest czci (ręka na piersi). Właśnie pocałował Niemowlę, jak można wywnioskować z pozycji lewej stopy Dziecka, które pochyla się ku niemu z wyrazem dziecinnej ciekawości na twarzy.

W kompozycji wyżej przedstawiony na kolanach jest również Melchior,  który oferuje pozłacany kielich z kadzidłem, symbolem boskiej natury Noworodka. Na jego twarzy widoczne jest zamyślenie i delikatny uśmiech. Jego lekko skośne oczy, krótka, rzadka broda, duży biały turban ze złotymi pasami i ozdobny kaftan wskazują na jego bliskowschodnie (tureckie) pochodzenie.

Za nim stoi Baltazar, młody czarnoskóry mężczyzna trzymający w dłoniach rodzaj perłowej muszli, ozdobionej złotem, zawierającej mirrę, która symbolizuje przeznaczenie Dzieciątka, urodzonego po to, by umrzeć i w ten sposób odkupić ludzkość. Właśnie muszla podana została mu przez spoglądającego na niego sługę, które chroni dłonie pana Mędrca przed ewentualnym jej upuszczeniem. Ubiór Baltazara jest lniany i jedwabny. Na głowie ma mały turban zawinięty na czerwonej czapce, ozdobiony kolorowymi piórami. Widoczne są miękkość i lekkość oraz subtelny światłocień. Afrykańskie rysy są doskonale widoczne i przedstawione ze wszystkimi drobnymi szczegółami i niuansami skóry.

Głowa Baltazara jest wyrównana z głowami pozostałych dwóch Mędrców, tworząc linię, która kończy się na płótnie gwiazdą prowadzącą ich do Dzieciątka Jezus i jego rodziny. Z tej ośmioramiennej gwiazdy emanuje potężny złoty blask.

Płótno jest powszechnie chwalone jako jedna z najlepszych prac Maíno i doskonały przykład caravaggionizmu (formuła stylistyczna w malarstwie barokowym wprowadzona i rozwinięta ok. 1605-1640 przez włoskich kontynuatorów i naśladowców Caravaggia), malarstwa najbardziej jaśniejącego i kolorowego. Widać tu też specyficzne elementy: takie jak przedstawienie bluszczu i głaz na pierwszym planie. Niektórzy badacze twierdzą, że płynny przepływ postaci i charakter kompozycji zbliżają ją do twórczości Orazio Gentileschi’ego.

Źródła:
Opracowano na podstawie: 
https://www.museodelprado.es
https://www.museodelprado.es/en/the-collection/art-work/the-adoration-of-the-magi/3f1f4d63-0476-4ac0-904f-776713defe78
Ruiz, L .: Juan Bautista Maíno: 1581-1649, Museo Nacional del Prado, 2009 – fragm. na  stronie https://www.museodelprado.es
https://www.wga.hu/index1.html