Alan Rickman, Prawdziwie do szaleństwa. Dzienniki.

 

Alan Sidney Patrick Rickman (1946-2015) był angielskim aktorem filmowym, telewizyjnym i teatralnym, zdobywcą nagrody Emmy, Złotego Globu, nagrody BAFTA i Screen Actors Guild Award. Amerykańskiej publiczności filmowej. Najbardziej był znany z ról Severusa Snape’a w filmach o Harrym Potterze i Hansa Grubera w „Szklanej pułapce”. Dla mnie niezapomniana jego rola była w „Rozważnej i romantycznej” oraz jako szeryfa z Nottingham. Przedmowę napisała Emma Thompson.

Mówiąc szczerze trochę jestem rozczarowana książką. Mając na myśli ‘dzienniki’ spodziewałabym się raczej dłuższych wypowiedzi. Alan Rickman prowadził zapiski w sposób informacyjny i właściwie suchy. Spotkanie, obiad, podróż, kolacja, plan, film, plan i w tym wszystkim odnaleźć dopiero można jakieś drobne uwagi i uwiecznione dialogi. Książka ma więc swój specyficzny rytm i tempo, do którego czytający powinien po pewnym czasie się przyzwyczaić.  Brakuje tu swoistej spójności, a słowa to raczej przypadkowe myśli i wrażenia, zanotowane w celu zilustrowania pojedynczych chwil z życia jednego człowieka. To raczej migawki z życia człowieka inteligentnego, pełnego pasji, zaangażowanego w to, co robił, mającego swoje zdanie, oryginalne poczucie humoru, bystry umysł i specyficzne spojrzenie na świat. Oszczędność w słowach i surowość zapisków, powoduje zakodowanie podanych informacji dla czytającego. Nie jestem więc do końca pewna czy aktor życzył sobie publikacji dzienników po swojej śmierci. Jak wiadomo Alan Rickman skrywał się jedynie za ponurą i stoicką fasadą.  Miał bowiem głębokie i wrażliwe wnętrze.

Po dziennikach (1993-2015) znajduje się dodatek zawierający „wybór fragmentów” z okazjonalnych wcześniejszych dzienników Rickmana (1974-1982). Pisał aż do swojej śmierci w 2016 r. Zmarł na raka trzustki w wieku 69 lat. Właściwie nie napisał prawie nic o chorobie. Wpisy po prostu stawały się krótsze i jeszcze bardziej zwięzłe. 

W przypisach starano się tłumaczyć pewne kwestie i kto jest/był kim. Dzienniki Alana Rickmana poruszają, dają do myślenia i całkowicie absorbują, ale nie zadowolą każdego. 

 

Alan Rickman, Prawdziwie do szaleństwa. Dzienniki, Wydawnictwo Poznańskie, wydanie 2023, tytuł oryg.: Madly, Deeply: The Diaries of Alan Rickman, tłumaczenie: Maria Jaszczurowska, stron 480.

Yunte Huang, Nierozłączni. Słynni syjamscy bracia i ich spotkanie z amerykańską historią.

         Nierozłączni Yunte Huanga to biografia braci syjamskich Changa i Enga Bunkerów (1811-1874) połączonych na klatce piersiowej przez pasmo tkanki chrzęstnej i mających wspólną wątrobę. Urodzili się na łodzi rzecznej w Syjamie, a w wieku 17 lat zostali zabrani przez brytyjskiego kupca Roberta Huntera i amerykańskiego kapitana żeglugi morskiej Abla Coffina na Zachód. Występowali jako dziwy natury, a dzięki przedsiębiorczości zdołali się wyzwolić i wyruszyć we własną trasę. Potem postanowili osiąść w Karolinie Północnej, gdzie kupili ziemię i czarnych niewolników. Poślubili dwie białe siostry i mieli 21 dzieci, z których żadne nie miało zdeformowanego ciała, a dwoje było głuchych.

        Autor szczegółowo opisuje życie braci od narodzin do śmierci. Pod względem umysłowym byli zupełnie normalnymi istotami ludzkimi, ale fizyczna anomalia pozostała główną treścią ich życia i tym, z czym musieli się zmagać. Przede wszystkim musieli nauczyć się synchronizować swoje ciała w takich czynnościach jak chodzenie, pływanie, wiosłowanie czy łowienie ryb. W 1819 r. w wyniku epidemii cholery zmarł ojciec bliźniaków i pięcioro rodzeństwa. Przy życiu pozostali tylko matka, starszy brat Noy, siostra i bliźnięta. Kolejna zmiana pojawiła się, gdy Robert Hunter przekonał ich do planów objazdów na pokazy do Europy i Ameryki. Matkę kusiły pieniądze, ale na początku nie zgodził się król Syjamu. Mimo to Hunter nie ustawał w staraniach, a bliźniacy mieli w tym czasie możliwość odbyć audiencję na dworze. 1 kwietnia 1829 r. w dniu wyjazdu podpisali kontrakt, w którym zgodzili się bez przymusu odbyć podróż. Umowa odnaleziona dopiero w 1977 r. zakładała, że mieli powrócić do Syjamu w ciągu pięciu lat, a co miesiąc miało im być wypłacane 10 dolarów hiszpańskich. Po 138 dniach statek zawitał do portu w Bostonie, a bracia nigdy już nie mieli ujrzeć Syjamu.

         Rozpoczął się dla nich zupełnie inny etap życia, bowiem jeszcze w trakcie podróży pobierali nauki języka angielskiego i gier. Z czasem Chang i Eng zaczęli rozumieć, że są wyzyskiwani i podjęli udaną próbę wyrwania się z więzów wraz z ukończeniem 21 lat.  Mając po 28 lat osiedli 30 kilometrów od  Wilkesboro w Karolinie Północnej, w Traphill. Przyjęli nazwisko Bunkier, a w 1843 r. poślubili dwie siostry: Sarah i Adelaide Yates i wywołali skandal nie tylko obyczajowy, rozpoczynając normalne życie małżeńskie. Zastanawiające było jak prowadzili życie seksualne pod względem fizycznym i logistycznym, które poddawano spekulacjom nawet w prasie. Inną sensacją stało się posiadanie przez nich niewolników. Oprócz tego wspierali Wigów i stali się żarliwymi zwolennikami Konfederacji, wysyłając dwóch swoich synów do walki w wojnie domowej. W wyniku wojennego bankructwa jeszcze raz musieli pokazywać się za pieniądze w l. 70. XIX wieku. Zmarli tego samego dnia w 1874 roku nie osiągając 63 lat.

Rodzina Changa i Enga. Zdjęcie z 1865 r.

       Biorąc udział w pokazach stawali się dziwadłami, monstrami, rzadkościami, cudakami, dziwnymi ludźmi, pomyłkami natury, dziwami. Autor przedstawia lekarzy, którzy zajęli się badaniami dotyczącymi bliźniaków syjamskich. Medycy przeprowadzali liczne doświadczenia z udziałem bliźniaków (np. jednemu podawano co innego do jedzenia niż drugiemu, a potem badano urynę). Miejsca połączenia były wielokrotnie mierzone i nakłuwane, ale dopiero po śmierci sekcja wykazała, że bliźniacy mieli wspólną wątrobę. Nota bene można ją oglądać zanurzoną w formalinie na wystawie w Muzeum Müttera w Filadelfii. Po pierwszym zaś pokazie nastąpiły debaty dotyczące religii, duszy, indywidualności. Autor przybliża trasę odbytą przez braci oraz to, co musieli znosić podczas pokazów. Niektórzy ludzie posuwali się do zaczepiania i dotykania zrostu bliźniaków.

         Mimo, że to biografia braci, to autor pokazuje ich życie w kontekście panujących nastrojów politycznych, społecznych i obyczajowych oraz wydarzeń historycznych XIX wieku dotyczących w głównej mierze Stanów Zjednoczonych. Autor przybliża kalwińską mentalność Amerykanów, a jednocześnie przedstawia cieszące się popularnością pokazy wszelkich ludzkich anomalii. Charakteryzuje także istniejące od czasów kolonialnych prawo zabraniające małżeństw i stosunków płciowych między białymi a kolorowymi. Na pewno też bliźniacy zainspirowali metafizyków i medyków, frenologów, poetów, dramaturgów, powieściopisarzy i historyków.

Chang-Eng Bunker,/domena publiczna/

        Yunte Huang opiera się w swoich badaniach na zachowanych księgach finansowych należących do braci, relacjach lekarzy, wycinkach prasowych. Widoczny brak jest fragmentów korespondencji czy jakichkolwiek prywatnych zapisków. Być może bracia takowej w ogóle nie prowadzili. Prawdopodobnie też nie udzielali wywiadów. W związku z tym na podstawie książki uzyskujemy bardzo mało wglądu w osobowości bliźniaków, ich upodobania czy zainteresowania. Dowiadujemy się jednak, że pod koniec życia Chang był pijakiem, a Eng był abstynentem. Na początku mieszkali razem, z czasem nie dało się dalej tego kontynuować. Po wybudowaniu dwóch domów, które dzieliło 1,5 km, wprowadzili trzydniowy system, który był przestrzegany do końca ich życia.

       Autor wspomina wybuchy wulkanów, trzęsienia ziemi i zaćmienie Słońca, epidemie, bunty niewolników. Nawiązuje do takich osób jak: Bulwer Lytton, Flannery O'Connor, Tecumseh, Alexander Pope, King Rama II, Black Hawk, Mary Shelley, Victor Hugo, Nat Turner, Herman Melville, Mark Twain, Giambattista Vico, Andy Griffith i Gomer Pyle, a nawet Jane Austen. Mimo całej narracji i erudycji autora zarówno w sferze literackiej jak i historycznej, zastanawiająca jest jednak kwestia motywów, które kierowały życiem bliźniaków. Niegdyś sami pracowali jak niewolnicy, potem zatrudniali niewolników.

        Książka jest bardzo przejrzysta, a wiadomości klarownie ułożone. Wiele tu dygresji, a Chang i Eng umieszczeni zostają w sercu zmieniającej się matrycy kalejdoskopu historii. Przez strony przewijają się wydarzenia światowe w panoramicznej miniaturze. Atutem książki jest warstwa ilustracyjna. Bliźnięta pojawiają się w drzeworytach i litografiach z pierwszych dni ich występu oraz na fotografii Mathew Brady'ego. Bliźniaków łączyła mięsista membrana, ale i czuły gest przerzuconych obejmujących ramion. Do książki dodano mapy z najważniejszymi etapami na trasie występów Changa i Enga oraz między innymi przypisy i spis wybranej bibliografii.

Yunte Huang, Nierozłączni. Słynni syjamscy bracia i ich spotkanie z amerykańską historią, Wydawnictwo Poznańskie, wydanie 2019, tytuł oryg.: Inseparable. The Original Siamese Twins and Their Rendezvous with American History (2018), przekład: Maciej Miłkowski, oprawa twarda, stron 430.

Charlotte Gordon, Buntowniczki. Niezwykłe życie Mary Wollstonecraft i jej córki Mary Shelley.

          Buntowniczki Charlotte Gordon to intymne spojrzenie na życie dwóch niezwykłych kobiet, które bez skrupułów zerwały z obowiązującą konwencją obyczajową w Anglii. Mary Wollstonecraft (1759-1797) i Mary Shelley (1797-1851), matka i córka, prekursorka feminizmu oraz poetka i pisarka. Jedna i druga swoją działalnością wywołała zgorszenie wśród angielskiego społeczeństwa. To książka, która została poświęcona im obu. Ich historie przeplatają się, bowiem przekonania matki można odnaleźć w listach, zapiskach i powieściach córki. Każda z nich będzie chciała odnaleźć drogę wyzwolenia z żelaznego ucisku wyższych sfer. W swoich pracach poruszały niepokojące dla społeczeństwa drażliwe tematy, obie miały dzieci z mężczyznami, którzy nie byli ich mężami, obie walczyły o poprawienie sytuacji kobiet, w końcu obie napisały książki, które miały znaczenie.

      Były blisko spokrewnione, ale właściwie nie miały ze sobą żadnej styczności. Mary Wollstonecraft nosiła córkę pod sercem kilka miesięcy i cieszyła się nią po narodzinach zaledwie dziesięć dni. Zmarła w gorączce popołogowej, a jej córka później będzie obwiniać się o jej śmierć i będzie wierna jej przekonaniom. Po śmierci matki wychowaniem Mary zajmował się jej ojciec, filozof i powieściopisarz William Godwin oraz przyjaciółka rodziny Maria Reveley. Mary miała też siostrzyczkę, nieślubną córkę Wollstonecraft, Fanny. Trzy lata po śmierci żony, Godwin poślubił Mary-Jane Clairmont, kobietę z dwójką dzieci, która podawała się za wdowę (w rzeczywistości Mary – Jane Vial). To zmieniło życie Mary i Fanny ze spokojnego, w bardziej rozkrzyczane, rozhisteryzowane i pełne dramatycznych scen. 

      Obie kobiety były niezależne, inteligentne, niekonwencjonalne, pomysłowe i zaradne. Obie dużo poróżowiały. Charakter ukształtowany przez rodzinę i wychowanie. Mary Wollstonecraft miała szóstkę rodzeństwa, a jej ojciec był alkoholikiem, porywczym i kapryśnym, który znęcał się fizycznie nad rodziną i roztrwonił majątek. Była ambitna, niezadowolona z życia i pragnęła szerszego wykształcenia. Poświęcała się domowym obowiązkom, opiekowała chorą matką i rodzeństwem, choć przeciwna była twierdzeniom, że miejsce kobiet jest w domu. Po raz pierwszy opuściła dom mając 19 lat, aby zostać damą do towarzystwa bogatej wdowy po kupcu w Bath. Potem mieszkała z przyjaciółką Fanny Blood w Walham Green. W 1783 r. wraz z siostrami i Fanny założyły szkołę w Islington, którą po kilku miesiącach przeniosły do Newington Green. Na początku 1785 r. Fanny wyjechała do Lizbony, by wyjść tam za mąż. Gdy okazało się, że śmiertelnie zachorowała, Mary podążyła do niej, aby sprawować nad nią opiekę. Po powrocie zaczęła w końcu pisać. Tak powstały Myśli o wykształceniu córek, opowiadanie zatytułowane Mary, fantazja, książeczkę dla dzieci Prawdziwe historie z prawdziwego życia i przede wszystkim Wołanie o prawa kobiety i Listy napisane podczas krótkiego pobytu w Szwecji, Norwegii i Danii. Z kolei Mary Shelley jako dziewiętnastolatka napisała powieść grozy Frankensteina, a we wszystkich jej pracach widać oddanie walce o prawa kobiet i potępienie niepohamowanej ambicji mężczyzn. Podkreślała wagę niezależności i wykształcenia kobiet. Napisała pięć powieści, pisała książki podróżnicze, redagowała notatki biograficzne do encyklopedii, opowiadania, eseje, tłumaczenia, recenzje i wiersze. 

       Buntowniczki to biografie dwóch kobiet, które czyta się jak powieść. Życie nie oszczędziło ani matce ani córce trudów, cierpienia i rozpaczy. W córce Mary Wollstonecraft i Williama Godwina zakochał się poeta Percy Shelley, najstarszy syn baroneta. Porzucił on ciężarną żonę Harriet, a z siedemnastoletnią Mary uciekł na kontynent. Na świecie pojawiło się pierwsze dziecko, które zmarło, a potem drugie - nieślubny syn William. W 1816 r. Harriet skoczyła z mostu do jeziora Serpentine. W gazecie pisano, że była w zaawansowanej ciąży. Mary dręczyło poczucie winy i zmagała się z depresją. Percy walczył z rodzicami Harriet o odzyskanie swoich dzieci, z czym też wiązał się ślub z Mary Godwin. Podobnych historii na kartach książki jest bardzo wiele. W 1822 r. Percy zginął tragicznie, a Mary wróciła z dziećmi do Anglii. U boku syna - Percy'ego Florence'a spędziła życie. 

      Życie kobiet czytelnik poznaje naprzemiennie. Ta podwójna biografia Mary Wollstonecraft i jej córki Mary Shelley całkowicie mnie zachwyciła. Obie były utalentowanymi i niezależnymi kobietami, każda z nich przeżyła osobiste dramaty godne powieści Brontë. Znały blisko interesujących ludzi związanych z literaturą romantyczną czy radykalną myślą polityczną z okresu rewolucji francuskiej (Byron, Coleridge, Keats, John i Abigail Adams). Książka jest dobrze udokumentowana pod względem zebranego materiału badawczego, ale daleka jest od relacjonowania jedynie suchych faktów. Przybiera formę raczej dynamicznej opowieści. Znaleźć w niej można przypisy, bibliografię i indeks oraz fotografie. Pojawiła się też analiza literatury stworzona przez bohaterów książki (Wollstonecraft, Godwin, Mary Shelley, Pearcy Shelley, Byron), opis ich znaczenia dla pisarzy i panujących między nimi relacji. W kontekście końca XVIII i pierwszej połowy XIX wieku, książka także bogata jest w informacje.

        To fantastyczna biografia dwóch intelektualistek, o złożonych wyrazistych osobowościach, które w poglądach wyprzedzały czas w jakim przyszło im żyć, ale które popełniały w swoim życiu również i błędy. Błyskotliwie napisana przez Charlotte Gordon i wyśmienicie przetłumaczona przez Paulinę Surniak. Czytelnik niektóre wydarzenia może jednak odczytywać jako te, nacechowane egoizmem, krzywdą drugiego człowieka, brutalną walką z normami społecznymi i tabu swoich czasów w imię własnych przekonań.

Charlotte Gordon, Buntowniczki. Niezwykłe życie Mary Wollstonecraft i jej córki Mary Shelley, Wydawnictwo Poznańskie, wydanie 2019, tytuł oryg.: Romantic Outlaws: The Extraordinary Lives of Mary Wollstonecraft and Her Daughter Mary Shelley, tłumaczenie Paulina Surniak, okładka twarda, stron 687.

https://www.charlottegordonbooks.com/