Grażyna Bastek, Warsztaty weneckie w drugiej połowie XV i w XVI wieku. Bellini, Giorgione, Tycjan, Tintoretto.

Warsztaty weneckie w drugiej połowie XV wieku i w XVI wieku. Bellini, Giorgione, Tycjan, Tintoretto autorstwa historyka sztuki i kustosza malarstwa włoskiego w Muzeum Narodowym w Warszawie Grażyny Bastek ukazały się w roku 2011 nakładem Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego. Jak sama Autorka przyznaje w przedmowie, podjęte przez nią zadanie opracowania zagadnienia łączącego wyniki badań z zakresu historii sztuki, konserwacji, technologii malarskich jest ryzykownym i trudnym przedsięwzięciem. Praca powstała na bazie doświadczeń zdobytych przez Autorkę podczas wieloletniej praktyki muzealnej, współpracy z konserwatorami i badaczami technik malarskich.

W zakresie czasowym książka obejmuje drugą połowę XV wieku oraz wiek XVI, czyli okres największych zmian stylistycznych i technologicznych w malarstwie europejskim oraz dotyczy analizy procedur warsztatowych dzieł malarskich Belliniego, Giorgiona, Tycjana, Tintoretta.  Praca ma na celu odtworzenie powstawania obrazów dawnych mistrzów w ich pierwotnej postaci, jeszcze bez ingerencji czynników zmieniających ich wygląd, takich jak zniszczenia, procesy starzenia się materiałów malarskich, zmiany dokonane podczas restauracji i decyzje współczesnych konserwatorów.

Treść została podzielona na trzy części. Pierwsza część zatytułowana Struktura obrazu poświęcona jest omówieniu budowy malowideł dawnych mistrzów z XV i XVI wieku i stosowanych przez nich materiałów. Czytelnik znajdzie tu informacje dotyczące podobrazia, gruntowania desek i płócien,  nakładania złotych powierzchni, podrysowania, imprimitury, spoiwa malarskiego i dowie się o związkach między malarstwem włoskim a niderlandzkim.  Pozna również jak wyrabiano wówczas farby, przygotowywano palety i jaka była kolejność malowania. Część pierwsza książki stanowi niejako podstawę wiedzy potrzebnej do zrozumienia kolejnych partii pracy, która głębiej wnika we współzależności stylu i technologii malarstwa weneckiego.

Problem rysunku i koloru w malarstwie weneckim został ukazany w drugiej części  zatytułowanej Disegno i colorito w Wenecji. W tej partii materiału dowiedzieć się można, jak wielką rolę odgrywała wówczas nauka rysunku. Autorka dokonuje analizy rysunku Belliniego, którego podrysowania w obrazach zmieniają się w czasie; Giorgiona, który jedynie sporadycznie stosował kartony, a potem ograniczał się jedynie do szablonów określonych partii kompozycji; Tycjana, który według Vasariego nie umiał rysować, a którego rysunki na papierze zachowały się w małej liczbie; Tintoretta, którego zachowane rysunki mają charakter „roboczy”.

Grażyna Bastek przedstawia również problem sporu dotyczącego disegno i colorito, który toczył się przez cały wiek XVI oraz prezentuje florencką koncepcję obrazu w praktyce warsztatowej i fenomen weneckiego koloru i stosowania różnorodnych pigmentów, barwników i wypełniaczy. Przykładowo używano pigmentów ze zmielonego szkła, spośród których najpopularniejsze były: żółcień cynowo – ołowiana i błękitna smalta, a do farb dodawano krzemionkę i sproszkowane szkło. Inną ciekawostką jest używanie przez Wenecjan od czasów Belliniego po czasy Veronesa pigmentów o nazwach: żółty aurypigment i pomarańczowy realgar. Grażyna Bastek skrupulatnie  wymienia skład i rodzaje pigmentów i barwników. Można w dodatku poznać szerokie gamy kolorów i odcieni i dowiedzieć się z czego otrzymywano dane barwniki oraz tego, że dla nadania gęstości farbie dodawano wypełniacze: pokruszony  marmur, trawertyn, pokruszone szkło, krzemionkę, gips czy kredę.

W części trzeciej analizie zostały poddane Warsztaty mistrzów weneckich od Belliniego do Tintoretta. Mowa tu również o Gorgione i Tycjanie. Czytelnik przyswoić może podstawowe wiadomości z życia artystów i przebiegu ich twórczości. Grażyna Bastek zwraca uwagę na mechanizmy powstawania replik w warsztatach, relacjach malarza z uczniami i asystentami, techniki malarskie. Niejednokrotnie podpiera się przy tym najnowszymi wynikami badań fizykochemicznych. Wymienia  głównych uczniów i naśladowców oraz powstałe dzieła. Zwraca uwagę na wpływ na weneckich malarzy Leonarda da Vinci i Dürera i przedstawia interpretacje obrazów biorąc pod uwagę badania technologiczne.

W pracy odnaleźć można rozwinięte przypisy oraz bogatą bibliografię. Ponad to dołączone zostały wkładki z ilustracjami dzieł i procesów technologicznych wykonywanych w pracy konserwatorskiej, do których to spis został zamieszczony na końcu omawianej pozycji. Książka została opublikowana w twardej oprawie , na dobrym jakości papierze, a kartki jej są zszywane. Jedynym mankamentem jest wysoka cena. Autorka wielokrotnie opiera się na źródłach z epoki dotyczących sztuki takich jak dzieła Vasariego czy Marco Boschiniego. Podkreśla również na odmienność malarstwa szkoły weneckiej popartej badaniami technologicznymi. Wnikliwie śledzi proces powstawania obrazów i ukazuje wyjątkowość weneckiego koloru. Przedstawia wiele zagadnień z teorii sztuki oraz pokazuje nowy sposób uprawiania historii sztuki wykorzystujący wyniki badań konserwatorskich i technologicznych zestawiany i porównywany z dawnym piśmiennictwem o sztuce.

Książka może stanowić podręcznik dla studentów historii sztuki, ale również być interesującą lekturą dla wielbicieli tego kierunku i tych co chcą poznać tajemnice warsztatowe weneckich mistrzów. Moim zdaniem godna polecenia i uwagi.

Grażyna Bastek, Warsztaty weneckie w drugiej połowie XV i w XVI wieku. Bellini, Giorgione, Tycjan, Tintoretto, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, sierpień 2011, oprawa twarda, stron 328.

Grażyna Bastek – historyk sztuki, kustosz malarstwa włoskiego w Muzeum Narodowym w Warszawie. Specjalizuje się w historii technik malarskich dawnych mistrzów. W Instytucie Historii Sztuki UW prowadzi wykłady i seminaria poświęcone funkcjonowaniu warsztatów artystycznych, dziejom nowożytnego malarstwa europejskiego oraz problemom technologii i konserwacji.  Zajmuje się popularyzacją historii sztuki, jej eseje o malarstwie ukazują się w miesięczniku Art and Business oraz dwutygodniku.com, a w II programie Polskiego Radia współtworzy audycję Jest taki obraz.

Recenzja pierwotnie ukazała się na portalu

Odsyłam również do audycji radiowej z udziałem dr Grażyny Bastek i prof. Marii Poprzęckiej jaka miała miejsce w listopadzie 2011 roku  na falach Dwójki.

Jan Białostocki, Sztuka XV wieku. Od Parlerów do Dürera.

Polski miłośnik historii sztuki doczekał się w końcu rodzimego wydania książki autorstwa profesora Jana Białostockiego zatytułowanej Sztuka XV wieku. Od Parlerów do Dürera, która ukazała się w 2010 roku nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. 

Wydania

Pierwodruk ukazał się po włosku w 1989 roku (UTET, Turyn), a potem z aktualizowaną wersją bibliograficzną po francusku w 1993 roku (Librairie Francaise, Paryż) oraz hiszpańsku w roku 1998. Polska edycja została ponownie zaktualizowana biorąc pod uwagę obecny stan wiedzy, ustalenia atrybucyjne oraz faktograficzne. Wydanie polskie zostało przetłumaczone z języka francuskiego przez Grzegorza Przewłockiego. Do książki dołączony został nowy wybór bibliografii, który zastąpił wykaz literatury i przypisy przygotowane przez Autora w pierwodruku. Zastosowany przy tym został układ rzeczowy według zagadnień chronologicznie omawianych w książce. Bibliografia to  ponad sto stron drobnego druku. Za redakcję naukową, aktualizacje i uzupełnienia bibliograficzne odpowiedzialny jest profesora Antoni Ziemba. 

Autor

Jan Białostocki (1921-1988) to jeden z najwybitniejszych polskich humanistów, który był uczniem Władysława Tatarkiewicza i Tadeusza Kotarbińskiego; profesorem Uniwersytetu Warszawskiego i kuratorem Muzeum Narodowego w Warszawie. Wykładał między innymi w Yale University, University of New Haven, New York University, Pennsylvania State University, College de France. Był także członkiem prestiżowego Institute for Advanced Study w Princeton. Napisał ponad 500 prac naukowych, w tym wiele książek o sztuce późnego średniowiecza i renesansu. Był zwolennikiem metody ikonograficznej niemieckiego historyka sztuki Erwina Panofsky’ego, mówiącą, że oprócz opisu cech formalnych dzieła sztuki i analizy jego ikonografii, ważne jest także odtworzenie jego funkcji i znaczeń w  kontekście kulturowym. Do niego zresztą wielokrotnie odwołuje się w tekście tejże książki. Postać Profesora i jego dokonania cenione są właściwie przez każdego: od studenta historii sztuki począwszy, poprzez naukowców aż po miłośników sztuki.

Treść

Granice czasowe jakie wyznaczył sobie profesor Białostocki to u progu XV wieku rzeźbiarskie dzieła rodziny Parlerów i zapoczątkowany w Czechach styl piękny oraz cykl drzeworytów zatytułowany Apokalipsa Albrechta Dürera pochodzący z roku 1498. Autor dokonuje analizy warsztatów istniejących w XV wieku począwszy od Burgundii, poprzez Niderlandy, Francję, Niemcy, Czechy, Polskę, Szwecję, po Hiszpanie i Portugalię. Omija jednak Italię, gdzie wówczas rozwija się już renesans. Białostocki kreśli fundamenty piętnastowiecznej sztuki, znaczenie mecenatu burgundzkiego dworu i niemieckich mieszczan, wskazuje nowe koncepcje w przestrzeni architektonicznej, ukazuje realizm, ekspresje i symbolikę w rzeźbie, zróżnicowanie funkcjonalne grafiki, analizuje obraz śmierci w dziełach oraz powstałe style między innymi perpendicular i flamboyant. Przedstawia różnorodne wyobrażenia dekoracyjne i spektakularne ich realizacje architektoniczne i rzeźbiarskie. Zwraca uwagę na przedmioty świeckie i liturgiczne wykonywane na zamówienia książąt i władz kościelnych. Opowiada zarówno o dziełach masowej produkcji, opierających się na rysunkach przeznaczonych do wielokrotnego wykorzystania, jak i o tych, które znamionuje nieprzeciętna jakość artystyczna. Przedstawia alegorie, atrybuty i historie świata rycerskiego zarysowane w dziełach. Nie zapomina o tych dziełach, które pokazują europejskie wyobrażenia egzotycznych osobowości i potworów. To niczym przewodnik po sztuce XV wieku: od miniatur, relikwiarzy, klejnotów, poprzez malarstwo, grafikę i rzeźbę aż po architekturę.

Plusy

Polski Czytelnik sięgający po wskazaną pozycję z pewnością będzie usatysfakcjonowany. Książka stanowi niejako wypełnienie dziury jaka istniała w dziale monografii poświęconych historii sztuki, a dotyczyłaby szczegółowej analizy sztuki XV wieku.  Nie jest to jednak tylko dzieło dla specjalistów. Wspaniały prosty, literacki i żywy język oraz doskonałe tłumaczenie sprawia, że książkę czyta się z przyjemnością i wydaje się, że jest zrozumiała dla laika. Bogactwo przykładów, dokonanych analiz, opisów, syntez sprawia, że lektura porywa Czytelnika. Dodatkowym atrakcyjnym atutem jest imponujący -  według spisu 350 - zestaw ilustracji omawianych w książce dzieł sztuki, zarówno tych bardziej jak i mniej znanych szerszemu gronu. Podane są również źródła fotografii. Książka została wydana na dobrym jakości papierze, a kartki są szyte. Znalazły się tam również świetnie wyeksponowane fotograficznie dzieła sztuki zarówno kolorowe jak i czarno – białe. Mimo bardzo drobnego druku, książkę czyta się szybko z powodu mnogości ilustracji. Jedynym mankamentem stanowi miękka okładka, która szybko może ulec zniszczeniu wskutek częstego użytkowania. Wydaje się jednak, że powodem jej zastosowania było, aby książka na rynku księgarskim nie osiągnęła zbyt wysokiej ceny. Jest to bowiem pozycja traktowana jako podręcznik akademicki. 

Podsumowanie

Sztuka XV wieku Jana Białostockiego zasługuje na uznanie i polecana może być nie tylko studentom, ale również zwyczajnym miłośnikom sztuki. Pozycja uważana jest bowiem na świecie za jedno z ważniejszych syntez dawnej sztuki. Książka warta polecenia i przeczytania.

Jan Białostocki, Sztuka XV wieku. Od Parlerów do Dürera, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, wydanie 2010, oprawa miękka, stron 504.

RECENZJA PIERWOTNIE UKAZAŁA SIĘ NA PORTALU