Wiesław Juszczak, Artur Grottger. Pięć cyklów.

Nie mogłabym zapomnieć, że rok 2013 został ogłoszony rokiem Juliana Tuwima, Witolda Lutosławskiego oraz Powstania Styczniowego na Litwie (Uchwała Sejmu z 22 maja 2012 r.) i w Polsce (Uchwała Senatu z dnia 3 sierpnia 2012 r.). 22 stycznia minie dokładnie 150 lat od ogłoszenia manifestu w Warszawie przez Tymczasowy Rząd Narodowy. Z tej okazji ponownie zajrzałam, tym razem już własnego egzemplarza, do książki albumowej ze wstępem autorstwa Wiesława Juszczaka poświęconej pięciu cyklom grafik Artura Grottgera: Warszawa I (1861), Warszawa II (1862), Polonia (1863), Lituania (1864-66) oraz Wojna (1866-67). 
 

Nie będę tu zajmować się biografią Artura Grottgera (1837 – 1867), warto jednak zaznaczyć, że sam nie brał czynnego udziału w powstaniu, ani nie był świadkiem wcześniejszych wypadków warszawskich. Juszczak we wstępie opisuje jak powstawały poszczególne cykle Grottgera i na tle, jakich wydarzeń historycznych i dokonuje krótkiej analizy każdego z kartonów. Cykle Warszawa I i Warszawa II były odpowiedzią na wydarzenia warszawskie i manifestacje, jakie miały miejsce przed wybuchem powstania. W marcu 1863 roku powstał cykl Polonia. Cykl rysunków Wojna, rozpoczęty został w 1866 w Porębie i przeznaczony był do eksponowania na paryskiej Wystawie Powszechnej w 1867.

Dramatyczne wydarzenia mające miejsce w latach 60. XIX wieku Artur Grottger ukazywał poprzez pryzmat wydarzeń z życia jednostek, anonimowych ludzi, mających własne doświadczenia i przeżycia, choć będących daleko od bohaterstwa. W cyklach warszawskich autor ogranicza się do ukazania zaledwie kilku postaci, ale widzimy przed sobą wielki obraz stołecznej zbiorowości.  Tyle, że Grottger potrafił tak uchwycić gest, teatralny ruch, napięcie całej postaci i wyrazić emocje, że obserwator staje się mimowolnym uczestnikiem wydarzeń i identyfikuje się i solidaryzuje z przedstawianą sceną. Dodatkowo w cyklu Polonia artysta w sposób alegoryczny przedstawia walkę Polaków z zaborcą poprzez użycie na karcie tytułowej kostiumu antycznego. W przedstawieniu tym Polska jest zniewolona przez trzech zaborców. W kamieniu wykuta jest data 1863. Sprawia to, że walka o wolność nabiera charakteru uniwersalnego i ponadczasowego. Przedstawienia związane z nocnym przymusowym wcieleniem do wojska w nocy z 15 na 16 stycznia 1863 roku (branka), kuciem z zaciętością kos przeznaczonych dla powstańców, rozpaczliwą bitwą i zdobyciem dworu nabierają wymiaru intymnego, wkraczają, bowiem w obszar domowego ogniska. Obserwator odczuwa cierpienie i łatwo odczytuje tragizm postaci.  Niezatarte wrażenie zostawiają również kartony z cyklu Lituania, w którym widoczny jest mistyczny romantyzm. Wizyjność i romantyczne uniesienia dominują w obrazach śmierci i wyobrażeniu ponurego i zimnego lasu. Z kolei w cyklu Wojna przenikają się elementy antyczne i współczesne. Znaleźć tu można oblicza splądrowanego domostwa, ludzi ograbiających rannych i zabitych, rozpacz, klęskę głodu spowodowaną przez działania wojenne.

Cykl Grottgera poraża swoim przekazem nawet w XXI wieku.  Męczeństwo narodu i swoista romantyczna martyrologia jest jasno widoczna. Mimo, że twórczość Grottgera można uznać za anachroniczną charakteryzującą się teatralnym patosem i romantycznymi uniesieniami, to niewątpliwie stanowi ona pewnego rodzaju reportaż historyczny będący nasycony symboliką. 

Warto nadmienić, że książka została wznowiona nakładem reprintu przez wydawnictwo Arkady w 2007 roku w takiej samej technice jak to było pierwotnie. 

Wiesław Juszczak, Artur Grottger. Pięć cyklów, wydawnictwo Arkady, wydanie 2007 - reprint wydania z roku 1957, oprawa twarda z obwolutą, stron 100.

CAŁY CYKL - PINAKOTEKA

Wiesław Juszczak - Urodzony w 1932 roku, historyk, teoretyk i filozof sztuki, profesor w Instytucie Historii Sztuki na Uniwersytecie Warszawskim oraz Instytucie Sztuki PAN. Zajmuje się głównie historią i teorią sztuki polskiej przełomu XIX i XX wieku oraz angielskiej XVIII i XIX wieku. Jego wszechstronne zainteresowania badawcze obejmują także inne dziedziny nauki: literaturę, historię kultury, filologię klasyczną, starożytną filozofię oraz film. Wiesław Juszczak jest autorem wielu książek, między innymi Wojtkiewicz i nowa sztuka (1965), Fakty i wyobraźnia (1972), Malarstwo polskie: Modernizm (1978), Młody Weiss (1978), Postimpresjoniści (1985) oraz Zasłona w rajskie ptaki albo O granicach «okresu powieści» (1981).


*zdjęcia własne

Zdzisław Skrok, Wymowność rzeczy.

Rzeczy towarzyszą nam zawsze i wszędzie. Kupujemy nowe, wyrzucamy zużyte, opatrzone, znoszone, a często też całkiem dobrej jakości. Nie szanujemy tego, co mamy, ciągle szukamy przedmiotów droższych, lepszych jakościowo, nowocześniejszych, aktualnych, modnych, będących trendy, a pozbywamy się rzeczy pośpiesznie, często pochopnie, nieodpowiedzialnie. W większości rzadko przywiązujemy wagę do tradycji, dziedziczenia, przechowywania po starszych pokoleniach. Niegdyś siekiera, ubranie, meble były przekazywane z pokolenia na pokolenie i nikomu to nie przeszkadzało. Nie przywiązujemy już zupełnie wagi do rzeczy dających świadectwo przeszłości, które udostępniane są w muzeach i które możemy oglądać dzięki wykopaliskom archeologicznym. 
 

Wymowność rzeczy autorstwa Zdzisława Skroka to zbiór świetnie napisanych esejów, które ukazują stosunek człowieka do przedmiotów od najdawniejszych czasów do teraźniejszości. Książka została podzielona na dwie części. W pierwszej części przeważają rozważania o rzeczach wydobytych na światło dziennie dzięki wykopaliskom, w drugiej – o tych, które towarzyszą człowiekowi - tu samemu Autorowi - na co dzień i tworzą jego prywatną sferę. Autor podkreśla, że rzeczy też mają wiele do powiedzenia, zachowują swoją odrębną funkcję i powstały z pewnego rodzaju określonej materii.

Rzeczy towarzyszą człowiekowi właściwie od zawsze. Są produktem ludzkiej potrzeby, wyobraźni, powstały wskutek zdobytych umiejętności.  Nad ich istotą zastanawiali się już starożytni filozofowie. Przestrzeń człowieka wraz z upływem lat, wieków, zmiany życia z koczowniczego na osiadły, została tak naprawdę zagracona. Skrok dowodzi na przykładzie analizy gór śmieciowych na Jutlandii, że śmieci również mogą opowiadać o przeszłości. Podobnie  jest w przypadku latryn i kloacznych dołów, do których trafiały nie tylko odchody ludzkie i pozostałości jedzenia, ale również zepsute narzędzia, potłuczone naczynia, połamane sprzęty. Z punktu widzenia archeologa, Autor uważa je za autentyczne skarbnice. Skrok opowiada też o wymianach rzeczy w przypadku darów, zawartościach butli czarownic (witch bottle), których najwięcej odkryto na Wyspach Brytyjskich oraz o zwyczajach i symbolice kłódek odnajdywanych w grobach na cmentarzach żydowskich. Interesująco analizuje funkcje i znaczenie lustra, grzebienia, siekiery, garnka. 

Z kolei w części drugiej w wywodach Autora można odnaleźć wiele nostalgii, wspomnień, które związane są z przedmiotami towarzyszącymi Autorowi. To opowieści o przedmiotach starych, nieistniejących, zaginionych, zapomnianych. Łyżwy, rzutnik, gramofon, kufel, buty, łyżeczka, historia żyrandola na strychu domu dziadka Autora. Ciekawy jest esej poświęcony rowerowym eskapadom i ich literackim odnośnikom w twórczości Bolesława Prusa, Andrzeja Bobkowskiego czy Kazimierza Nowaka i szkice poświęcone książkom i czytaniu. 

Eseje Zdzisława Skroka są błyskotliwe i mądre. Gawędziarski styl, lekkie pióro i liczne przykłady dotyczące historii, archeologii, literatury zapewnią, że czytelnik szybko pochłonie książkę, a to, co w niej znajdzie rzeczywiście go usatysfakcjonuje. Autor udowadnia, że również o rzeczach można pisać w sposób zajmujący i ciekawy. Warto.

WYBRANE CYTATY

/…/A tak naprawdę – dodał, patrząc już rzeczowo w moje oczy – od książek nie ma ucieczki, ich klątwa jest całkowita i nieodwołalna. Uciekniesz do lasu, spalisz bibliotekę, stracisz wzrok, ale dopóki będziesz miał pamięć, przeczytane książki będą szły za tobą jak najwierniejsza kochanka i nieubłagany kat… (s. 143)

***

/…/Odnalazłem tom listów Franza Kafki i jego list do Oskara Pollaka. Przeczytałem fragment, który mi polecił:

„Powinniśmy czytać tylko te książki, które nas atakują. Jeśli książka nie uderza nas jak uderzenie w głowę, nie warto po nią sięgać, marnować czasu na lekturę i oddawać jej swój czas. Mój Boże, bylibyśmy równie szczęśliwi, nie mając żadnych książek. Te, które nas uszczęśliwiają, możemy ostatecznie sami napisać. Potrzebne są nam takie, które nas ugodzą niczym najboleśniejsze nieszczęście, jak śmierć kogoś, kogo kochamy bardziej niż samego siebie. Książki, które sprawiają, że poczujemy się jakby wygnano nas z lasu, z dala od ludzi, co da się porównać do samobójstwa. Książka powinna być siekierą na zamarznięte morze, które jest w nas.” (s. 144)

 
więcej fragmentów książki TUTAJ


Zdzisław Skrok, Wymowność rzeczy, wydawnictwo Iskry, wydanie 2012, okładka miękka ze skrzydełkami, stron 204.

Zdzisław Skrok (ur. 1950) – polski archeolog, popularyzator nauki i publicysta. Autor kilkunastu książek z zakresu archeologii, dziejów cywilizacji i poszukiwania skarbów. Między innymi: "Na tropach archeologicznych tajemnic Mazowsza" (Iskry, 1980), "Rodowód z głębi ziemi" (LSW 1984), "W poszukiwaniu Eldorado i Ziemi Obiecanej", (Iskry, 1985); "Wykopaliska na pograniczu światów" (Nasza Księgarnia 1988), "Odkrywcy oceanów" (Wydawnictwo Morskie 1990), "Archeologia podwodna" (WAiF 1991), "Skarby Polski" (Bellona 2002), "Słowiańska moc" (Iskry 2006), "Mądrość prawieków" (Iskry, 2009).

Andrzej Andrusiewicz, Katarzyna Wielka. Prawda i mit.

Nie róbcie tego. Nie czytajcie książek o tej samej tematyce, ale różnych Autorów, w małym odstępie czasowym. Jeżeli czytacie dla przyjemności, powtarzam – nie czyńcie tego. Co innego, jeżeli zbieracie materiały do pracy badawczej. Wtedy czyn ten jest dopuszczalny i jak najbardziej wskazany. Niestety jestem w grupie osób czytających obecnie dla przyjemności, tyle, że jakoś w tym przypadku gdzieś owe miłe uczucie uciechy z czytania się ulotniło. 

Czytałam, odkładałam, powracałam, czytałam, opuszczałam fragmenty. A wszystko to, dlatego, że w listopadzie dosłownie pochłonęłam, mimo gabarytów, książkę Roberta K. Massie Katarzyna Wielka. Portret kobiety. Może gdybym, nie czytała wyżej wymienionej pozycji, zupełnie inaczej byłabym ustosunkowana do książki Andrusiewicza. Ale jednak stało się inaczej i emocje są jakie są.

Książki oparte na niemal tej samej bazie źródłowej, mające ten sam układ chronologiczny w przedstawieniu biografii postaci, opowiadające o tych samych konfliktach, dworskich koteriach, roszadach, kochankach carowej, układach. Mimo, to jednak zupełnie inne. Bez urazy, ale w porównaniu z tym, co zaserwował czytelnikowi Massie, książka autorstwa Andrusiewicza wydała mi się nudna. Fakty, fakty, fakty. Nie wiem czy przyczyną jest tu suchy i oschły styl Autora, który rzadko sobie pozwala na analizy wydarzeń czy własny komentarz. Odniosłam też wrażenie, że Andrusiewicz bardziej się skupia na otoczeniu Katarzyny niż pragnie w pełni zrozumieć ją samą. Na pewno jest w książce Andrusiewicza więcej o sprawie polskiej. Czy jest to jednak książka, która tak jak wskazuje podtytuł skupia się na prawdzie i mitach? Niewątpliwie Autor próbuje się z tym zmierzyć i zwraca uwagę na powstałe legendy, ale w swojej książce robi to również Massie. 

No cóż, miała być opinia, a wyszło porównanie. Przyczyna tego całego zamieszania jest znana. Jedyne, co mogę doradzić, to albo wybrać jedną książkę z tych dwóch, które zresztą ukazały się w małym odstępie czasu, albo też zaopatrzyć się w obydwie, tyle, że zdecydować się przeczytać najpierw jedną, a za kilka miesięcy drugą. 

Byłabym jednak niesprawiedliwa, gdybym na koniec nie dodała, że oprawa graficzna jest staranna. Wkładka z ilustracjami na kredowym papierze zadowala. Dodatkowo na końcu książki odnaleźć można dodatek genealogiczno-chronologiczny, indeks nazwisk oraz bibliografię z podziałem na źródła drukowane, pamiętniki, relacje i epistolografię, czasopisma, encyklopedie, słowniki, informatory, artykuły i opracowania.

 

Andrzej Andrusiewicz, Katarzyna Wielka. Prawda i mit, wydawnictwo Świat Książki, wydanie 2012, okładka twarda, stron 688.

prof. dr hab. Andrzej Andrusiewicz specjalizuje się w dyscyplinach: nauki historyczne, nauki o polityce, historia myśli społecznej, historia Polski i Rosji, politologia. Aktualnie pracuje na uczelni: profesor zwyczajny Uniwersytet Rzeszowski; Wydział Socjologiczno-Historyczny; Instytut Socjologi. Autor "Carów i cesarzy Rosji" (2005), "Iwana Groźnego" (2006), "Dymitra Samozwańca i Maryny Mniszech" (2009), "Piotra Wielkiego" (2011).