Stephen Greenblatt, Zwrot: Jak zaczął się Renesans.

Stephen Greenblatt to Autor książki Shakespeare. Stwarzanie świata (jeszcze nie czytałam, ale już jestem skuszona), jak również książki Zwrot. Jak zaczął się renesans, za którą otrzymał Pulitzera i National Book Award. Opowiada w niej historię odnalezienia przez „łowcę manuskryptów” Poggia Braccioliniego w XV wieku poematu Lukrecjusza O rzeczywistości oraz o tym, w jakim stopniu wydarzenie to przyczyniło się do początków nowożytnego życia i myśli. Jest to opowieść o tym jak świat zwrócił się w zupełnie innym kierunku, ale nie poprzez rewolucję i z użyciem siły, lecz w efekcie wówczas niedostrzegalnego i cichego wydarzenia. Bracciolini znalazł, bowiem rękopisy za murami jednego z klasztorów (prawdopodobnie w Fuldzie) w styczniu 1417 roku. Jeden z nich stanowił tekst zatytułowany De rerum natura napisany około 50 roku przed naszą erą przez poetę i filozofa, Tytusa Lukrecjusza Karusa. Bracciolinii polecił skopiować tekst kopii pochodzącej z IX wieku, a następnie udostępnił go. W ten sposób uwolnione zostały radykalne myśli starożytnego filozofa, którego praca w średniowieczu była zapomniana i o którym właściwie niewiele wiadomo.

Greenblatt starannie opowiada o życiu, karierze i znalezisku dokonanym przez Poggia Braccioliniego i o tym, jaki wpływ wywarło ono na zmiany w mentalności ludzi. Na ile to jest możliwe śledzi i odtwarza również życie Lukrecjusza, ukazuje ówczesne tło polityczne, religijne i kulturalne, powraca do myśli starożytnych filozofów i poetów oraz ich dorobku, przedstawia starożytne biblioteki, a przede wszystkim analizuje przetrwały poemat wzorowany na traktacie Epikura i jego wpływ na myśl włoską XV wieku. Jednocześnie czytelnik poznaje pierwszych humanistów oraz tło polityczne Florencji XV wieku.

Greenblatt przyznaje, że poemat O rzeczywistości nie jest łatwą lekturą. Składa się z sześciu ksiąg napisanych heksametrem, w których zawarte są wywody na temat śmierci, religii, przyjemności, atomistycznej budowy świata, zagrożeń wynikających z seksu i chorób. W 1516 roku Synod Florencki zabroniła lektury Lukrecjusza w szkołach, jako lubieżne i występne dzieło. Zresztą owe rewolucyjne poglądy były już tępione w średniowieczu. Mimo to, poemat ów rozpowszechniał się i wywarł wpływ miedzy innymi na myśli Thomasa More, Giordano Bruno,  Montaigne’a, Galileusza. 

Opowieść Greenblatta może zafascynować czytelnika, tym bardziej, że każda postawiona przez niego teza poparta jest kolejno mocnym argumentem. Pokazuje jak odnalezienie starożytnego rękopisu w jednym z klasztorów (tak na marginesie kojarzy mi się to z Imieniem Róży) ma wpływ na intelektualny rozwój nowożytnej myśli. Niewątpliwie Autor jest erudytą, nie posługuje się jednak naukowym językiem, lecz swobodnym stylem, ma dar opowiadania i potrafi zaciekawić czytelnika pasjonującą historią.  Sam zresztą tłumaczy, że zainteresował się tematem, wskutek przypadkowego natknięcia się w jednym z antykwariatów na dzieło Lukrencjusza jeszcze będąc studentem. Warto nadmienić, że samego tekstu w książce jest 300 stron, bowiem pozostałe strony zajmują rozbudowane przypisy, wykaz bibliografii i indeks. Dodatkowo w książce znajdują się ilustracje na papierze kredowym. Warto.

Stephen Greenblatt, Zwrot: Jak zaczął się Renesans , wydawnictwo Albatros A. Kuryłowicz, wydanie 2012, tłumaczenie: Magdalena Słysz, oprawa twarda, stron 432.

Stephen Greenblatt (ur. 1943 w Bostonie) - amerykański krytyk i teoretyk literatury, badacz kultury epoki renesansu. Najwybitniejszy, obok Harolda Blooma, amerykański interpretator twórczości Szekspira. Redaktor pełnego wydania jego dzieł (The Norton Shakespeare, 1997) i autor jego biografii. Od 1997 jest profesorem nauk humanistycznych na Harvardzie.

Robert K. Massie, Katarzyna Wielka. Portret kobiety.

Nakładem wydawnictwa Znak ukazała się książka amerykańskiego historyka, zdobywcę nagrody Pulitzera za biografię Piotra Wielkiego, Roberta K. Massie prezentująca nam życie jednej z najbardziej znanych monarchiń XVIII wieku – Katarzyny Wielkiej. To portret kobiety pokazany w dwóch odsłonach: prywatnej i oficjalnej.

Massie zdecydował się na tradycyjny model biografii stosując w książce układ chronologiczny. Pozwala to poznać życie Katarzyny od dzieciństwa aż do śmierci, od niewinnej dziewczyny po bezwzględną królową. Ukazuje kształtowanie się jej świadomości, rozwoju emocjonalnego i intelektualnego, wychowanie, zamążpójście, rodzące się predyspozycje do bycia władczynią oraz znaczenie największej z ról, jaką odegrała będąc cesarzową Rosji, która dzierży władzę twardą ręką. Nie unika przy tym opisu dworskich skandali, prowokacji, upokorzeń, politycznych kalkulacji, intryg i wpływu na nią kochanków. Massie wkracza do alkowy cesarzowej, prezentuje jej kochanków między innymi Poniatowskiego, Orłowa, Potomkina, ale również okres jej połogów i porządek dnia, jaki prowadziła: spotkania, bale, przedstawienia, dworskie rytuały spożywania potraw, przyzwyczajenia. Nawiązuje również do siedmioletniego życia małżeńskiego Katarzyny w dziewictwie i poznania fizycznej miłości dzięki Sergiuszowi Sałtykowi, czy też rozkoszy seksualnych, jakich pożądała w starszym wieku od młodych faworytów. Autor podkreśla, że Katarzyna nie była wolna od romantycznych uniesień i wierzyła w miłość. Zaznacza jednak, że wielokrotnie pomagała swoim kochankom w karierach i robiła to, o co ja poprosili, nie zawsze kierując się rozsądkiem. Katarzyna nie była również wolna od innych przywar. Zaciągała liczne długi wydając pieniądze na stroje, rozrywki, przyjaciół oraz po prostu kupowała lojalność, a nawet traktaty. Była na tyle odważna, że zdecydowała się zaszczepić przeciw ospie.

Cesarzową można również poznać jako władczynię absolutną, pragnącą zmieniać Rosję i wprowadzać reformy, marzącą o stworzeniu ideału monarchii i zdeterminowana, aby zmienić pogląd Europejczyków, że Rosja jest krajem zacofanym.  Autor zaznacza jednak, że osiągnięcie tego nie było możliwe, ponieważ istniała zbyt wielka przepaść między wyobrażeniem monarchii sformułowanym przez Monteskiusza, których zwolenniczką była Katarzyna, a życiem codziennym w Rosji. Była przekonana, że monarchia absolutna odpowiada potrzebom cesarstwa rosyjskiego i przeciwna była powołaniu grupy stałych urzędników zasiadających w radzie cesarskiej. Z biegiem lat Katarzyna zyskała pewność, że mimo powziętych prób, nie jest w stanie dokonać w państwie zmian. Wprowadzeniu reform nie sprzyjało niewydolność machiny państwowej, uzależnienie cesarzowej od szlachty i zbyt wielkie terytorium Rosji. Doprowadziło to z kolei do tego, że władczyni musiała rozprawiać się z buntownikami, a życie ludzi zamienić w scenerie pełna krwi i terroru.

Biografia Katarzyny Wielkiej została ukazana w szerokim spectrum ówczesnych wydarzeń politycznych, gospodarczych oraz obyczajowych. Przybliża rozgrywki polityczne, prowadzone kampanie wojenne, eskapady okrętów, bitwy, strategiczne zadania, układy z innymi państwami, ale także pozna najważniejszych dowódców wojsk rosyjskich i ludzi z najbliższego otoczenia Katarzyny. Massie przedstawia zmagania Katarzyny z kryzysem finansowym, reorganizacją rosyjskiej polityki zagranicznej, problemami Cerkwi prawosławnej, trudnościami w armii, naciskiem ze strony szlachty i żądaniami ze strony chłopów.

Autor opiera swoją pracę na źródłach historycznych, ale także odnosi się do opracowań związanych tematycznie z opisywanymi wydarzeniami, które wyszły spod pióra innych historyków. Podstawowym źródłem informacji na temat pierwszej połowy jej życia są Pamiętniki, które obejmują okres od najwcześniejszych wspomnień Katarzyny do roku 1758, kiedy to żyła na dworze cesarzowej Elżbiety. Pisano je po francusku, choć sam Autor zaznacza, że korzystał z angielskich przekładów. Prezentują one subiektywny punkt widzenia autorki, ale są ważnym źródłem informacji. Pamiętniki urywają się w momencie, gdy Katarzyna osiągnęła wiek 29 lat, a żyła jeszcze kolejne trzydzieści osiem. Massie przywołuje również fragmenty jej listów dotyczących zarówno jej sfery prywatnej jak i pisanych w sprawach oficjalnych. Autor wziął również pod uwagę ukazy, nakazy, dekrety, pisma polityczne, oficjalne dokumenty oraz przytacza fragmenty zachowanych pamiętników ludzi, z którymi władczyni rosyjska miała kontakt: przyjaciół, wrogów i obserwatorów wydarzeń.

Efektem prac Autora jest obszerna publikacja, dodatkowo w polskim wydaniu czcionka jest bardzo mała, co wydawać by się mogło, że nie sprzyjałoby szybkiemu przyswajaniu wiadomości. Potrafi ona jednak zainteresować czytelnika i pozwolić zagłębić się w tajemnice życia cesarzowej Rosji. W książce odnaleźć można spis bibliograficzny z uwzględnieniem książek, które pojawiły się w języku polskim oraz mapy, indeks osób, a na papierze kredowym wkładki z ilustracjami. Warto nadmienić, że książka została wydana w bardzo dobrej oprawie graficznej, kartki są szyte, a okładka twarda z obwolutą.

Robert K. Massie, w swojej książce, pokazuje jak z niewinnej niemieckiej księżniczki, Katarzyna przemieniła się w kobietę odważną, dumną i pewną siebie, która wzorem mężczyzn jej epoki analizowała raporty, konsultowała się z doradcami, podejmowała decyzje, ale była także kochanką skorą do rozkoszy i romantycznych uniesień. Książka z pewnością spodoba się wielbicielom gatunku oraz tym, którzy zainteresowani są historią dawnej Rosji.

Robert K. Massie, Katarzyna Wielka. Portret kobiety, wydawnictwo Znak, wydanie 2012, tłumaczenie: Marek Król, oprawa twarda z obwolutą, stron 624.

Robert K. Massie - jeden z najwybitniejszych amerykańskich historyków epoki nowożytnej. Autor dziewięciu książek, w tym bestsellerowych biografii Piotra Wielkiego i ostatnich Romanowów. Znany także z głośnego "Dreadnought". Zdobywca wielu wyróżnień. Laureat Pulitzera za biografię Piotra Wielkiego.

RECENZJA PIERWOTNIE UKAZAŁA SIĘ NA PORTALU

 

Robert Darnton, Wielka masakra kotów i inne epizody francuskiej historii kultury.

Robert Darnton to amerykański historyk specjalizujący się w historii kultury francuskiej XVIII wieku. Wielka masakra kotów i inne epizody francuskiej historii kultury po raz pierwszy pojawiła się w roku 1984, ale polski czytelnik może się cieszyć tą książką dopiero od końca 2012 roku, kiedy to ukazała się ona nakładem wydawnictwa Naukowego PWN.

 

Jak zaznacza Autor na książkę złożyły się materiały wykorzystywane przez niego pierwotnie na kursie zaplanowanym, jako wprowadzenie do historii, a potem przekształconym w seminarium poświęcone historii i antropologii. Po drugie książka przedstawia przede wszystkim sposoby myślenia w osiemnastowiecznej Francji stanowiąc próbę ukazania, co ludzie myśleli, jak myśleli, jak rozumieli i postrzegali świat. Na książkę złożyło się więc kilka wykładów – esejów, które powinny zainteresować potencjalnego czytelnika. 

Pierwszy rozdział traktuje o egzegezie dobrze nam znanych bajek ludowych, które przekazywanie poprzez tradycje ustną w końcu zostały zarejestrowane na papierze w nieco zdewaluowanej formie i po dziś dzień cieszą się popularnością. Któż, bowiem nie zna bajki o Czerwonym Kapturku, Tomciu Paluchu, Kopciuszku lub innych z twórczości Grimmów i Perraulta. Autorami tychże bajek są chłopi i w pierwotnych wersjach nie były wolne od okrucieństwa i koszmarów. Autor dowodzi, że istniejąca liczba zapisów różnych wersji bajek (35 wersji Czerwonego Kapturka, 90 Tomcio Palucha, 105 Kopciuszka) jest wystarczająca by na tej podstawie odmalować ogólny zarys bajek w kształcie, jakim istniały w tradycji ustnej. Autor dokonuje selekcji wykorzystania tych samych motywów, a następnie przenosi je do świata realnego. Są to między innymi żebractwo, podstęp, szachrajstwo, upokarzanie przeciwnika, dzieciobójstwo, wykorzystywanie dzieci, głód, bieda, niedożywienie, zaniedbywanie przez rodziców, odejście z domu synów w skutek braku ziemi, pracy i jedzenia. Na koniec rozdziału autor przekazuje czytelnikowi przykładowe różne wersje tej samej bajki.

Rozdział drugi poświęcony został tytułowej wielkiej masakrze kotów, jaka miała miejsce przy ulicy Saint – Sėverin w Paryżu pod koniec lat 30. XVIII wieku. Rzecz miała miejsce w warsztacie drukarskim Jacques’a Vincenta. Dwaj uczniowie żyli tu w nędznych warunkach, a co gorsza kucharz potajemnie sprzedawał kuchenne odpadki, a chłopcom dawał jedzenie przeznaczone dla kotów. Żona właściciela warsztatu uwielbiała koty, ale te zawodziły całymi nocami nie dawały spać uczniom. Rzemieślnicy, więc uzyskując podstępem zgodę żony mistrza urządzili przy użyciu sztab, drągów i kijów od szczotek okrutną masakrę kotów zamieszkujących okolicę, przy okazji mordując także jej pupilkę. To makabryczne z punktu widzenia współczesnego czytelnika wydarzenie opisał, jako dobry dowcip na kartach pamiętnika Nicolas Contant. To właśnie to wydarzenie stało się podstawą eseju Darntona, który bada francuską kulturę w wymiarach mikrohistorii, zaczynając wydawałoby się od rzeczy błahych i mało istotnych. Autor prowadzi czytelnika w świat symboli i obrzędów celebrowanych przez rzemieślników odkrywając, jaką rolę w tym wszystkim odegrały koty.

Rozdział trzeci ukazuje miejskie życie z perspektywy osiemnastowiecznego przedstawiciela burżuazji na podstawie opisu Montpellier z roku 1768 przez anonimowego obywatela tego miasta. Również w tym przypadku Darnton zadaje szczegółowe pytania, na które poszukuje odpowiedzi. Podkreśla, że jego zadaniem nie jest odkrycie, jak rzeczywiście wyglądało Montpellier w 1768 roku, ale zrozumienie, jak widział je piszący. Również i tym razem w aneksie przeczytamy fragment analizowanego opisu miasta.

W rozdziale czwartym wkraczamy w świat intelektualistów. Darnton zajął się tym razem inspektorem policji w Paryżu, który zajmował się ludźmi piszącymi książki, pisząc o nich raporty w latach 1748 – 1753. Materiały zebrane w teczkach umożliwiają ustalenie profilu intelektualisty w głównym okresie epoki Oświecenia. Objęły one 501 osób, z czego 434 dotyczą aktywnych pisarzy. Darnton przeanalizowane dane umieszcza skrupulatnie w schematach i tabelach. Dokonuje szczegółowej analizy, kto był wówczas pisarzem, jaka pozycje zajmował w społeczeństwie, czym się zajmowali poza pisaniem, w jakich warunkach mieszkali. W aneksie czytelnik może poznać trzy przykładowe historie.

Kolejny esej Darnton poświęca encyklopedystom i Wstępowi do Wielkiej Encyklopedii Francuskiej. Autor próbuje odpowiedzieć na pytanie, co wyróżniało ją na tle wszystkich innych poprzedzających ją podobnych dzieł. Przedstawia poglądy Diderota i d’Alemberta oraz drogi ich rozumowania. Dodatkowym atutem tutaj jest ukazanie w aneksie przykładowego drzewa wiedzy.

W ostatnim rozdziale Darnton przybliża czytelnikowi jak czytał i odczuwał przeciętny mieszczanin, mieszkający na francuskiej prowincji przed rewolucja francuską. Osoba reprezentatywną stał się między innymi kupiec z La Rochelle, którego życie i emocje wywołane lekturą poszczególnych książek, Darnton zanalizował na podstawie dokumentów z archiwów.

Na książkę złożyły się, więc osobliwe wykłady, które mogą zadziwić nie jednego czytelnika i dać świadectwo temu, że badanie historii zaczyna się nie tylko od wielkich wydarzeń, ale również od tych małych i nic potencjalnie nieznaczących. Podstawą obszaru badawczego jest wiec wspomniana wyżej historia w rozmiarze mikro oraz antropologia historyczna. W pozycji odnaleźć można aneksy, rozbudowane przypisy i czarno – białe ilustracje. Niewątpliwie książka Darntona przybliży niejednemu czytelnikowi kulturę osiemnastowiecznej Francji, choć w zupełnie innym wymiarze i kształcie, niż przyzwyczajeni jesteśmy czytać. Styl Autora jest lekki, a tematy bardzo kuszące i interesujące, co zapewnia niebagatelnie bardzo dobrą lekturę.

 

Robert Darnton, Wielka masakra kotów i inne epizody francuskiej historii kultury, Wydawnictwo Naukowe PWN, wydanie 2012, seria wydawnicza: Mikrohistoria, tłumaczenie Dorota Guzowska, okładka miękka, stron 336.

Robert Darnton – profesor na uniwersytecie w Harvardzie, dyrektor Harvard University Library. Wybitny znawca historii kultury Francji XVIII wieku. Autor licznych tłumaczonych na wiele języków i nagradzanych publikacji, m.in.: The Kiss of Lamourette. Reflections in Cultural History (1989), The Forbidden Best-Sellers of Prerevolutionary France (1995) czy George Washington's False Teeth: An Unconventional Guide to the Eighteenth Century (2003).

*Mikrohistoria – praktyka historiograficzna polegająca na historycznym opisie niewielkich przestrzeni terytorialnych i czasowych, oraz silnie akcentująca zainteresowanie problemami życia codziennego, świadomości, przekonań, obyczajów członków społeczności lokalnych. Zagadnienia te są często pomijane przez tradycyjną historiografię zajmującą się głównie wielkimi procesami i wybitnymi jednostki.