Nie należę do tych osób, które od zawsze kochały opowiadania Muminków. We
wczesnym dzieciństwie Muminków się po prostu bałam i ze względu na niektóre
postacie i czasami wyczuwający smutek, wcale mi się nie podobały. Jako
nastolatka czytałam wszystkie części ponownie i odkryłam zupełnie nowe barwy i
filozoficzne przesłanki muminkowych opowiadań. A potem nadeszło zainteresowanie
anonimowymi serialami zarówno tym w wersji polskiej jak i obcej. Ale nie o
filmach dzisiaj będzie, ale o książce, na której wydanie w Polsce czekało wielu
wielbicieli talentu Tove Jansson: pisarki, malarki i ilustratorki.
Autorka biografii - Boel Westin była pierwszą badaczką, która po śmierci Tove
Jansson miała swobodny dostęp do całego jej prywatnego archiwum, na który składają
się materiały gromadzone przez lata. Zaczęły one powstawać już we wczesnym dzieciństwie
Tove, która wychowana w atelier i w domu pełnego książek, wcześnie zaczęła
przejawiać ciekawość sztuką. Ponad to obserwując matkę przy pracy zaczęła ją naśladować.
Autorka biografii Tove zaznacza, że
chodzi o setki wypchanych teczek i segregatorów, papierów chowanych luzem w
szufladach, rękopisów, manuskryptów, wykładów i opowiadań, spisów, szkiców,
zarysów, artykułów, notatek, listów, wycinków, korespondencji wszelkiego typu,
katalogów, programów i innych tym podobnych dokumentów. Tove gromadziła właściwie
każdy papierek, a swojemu atelier była wierna przez ponad sześćdziesiąt lat. Dość spory zbiór stanowi jej korespondencja z
rodzicami, przyjaciółmi, ukochanymi ,a jeśli chcemy wymieniać dokładniej to między
Tove a towarzyszką jej życia Tuulikki Pietilä oraz między Tove a przyjaciółką Evą Konikoff,
która wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych. Wyobraźmy, więc sobie, jaką Westin musiała
dokonać mozolnej pracy nad segregacją i weryfikacją tychże dokumentów, aby
pokazać wizerunek Jansson od strony artystycznej i prywatnej, przybliżyć na płaszczyźnie
słowa, obrazu i życia. Uważam, że udało
się jej sprostać temu zadaniu.
Westin kreśli wizerunek pisarki ściśle trzymając się materiałów. Szuka
źródeł ukształtowania się zainteresowań Jansson sztuką w sposobie jej
wychowania. Jej ojciec, Viktor Jansson zwany
przez najbliższych Faffanem był rzeźbiarzem, a matka, Signe Hammarsten-Jansson,
nazywana przez dzieci Ham, z którą Tove była bardzo związana – rysowniczką. Tove
już od małego dziecka rysowała i wymyślała opowieści, a także wydawała własne książki
(wydawnictwo Tove). Westin ukazuje jej etapy życia, ważne wydarzenia,
spotkanych ludzi, twórcze przedsięwzięcia, przeżywane fascynacje, związek z Tuulikki
Pietilä, wyjazdy, a także całą drogę twórczą na
bazie cytowanych i pasujących fragmentów z przejrzanych materiałów. Oprócz tego
w książce jest dość spora baza ilustracyjna, choć moim zdaniem niektóre
reprodukcje zdjęć i grafik są zbyt małe i z tego powodu wydają się mało czytelne.
Ważne miejsce
zajmuje tu dokładna analiza jej twórczości pisarskiej z zaznaczeniem wątków autobiograficznych.
Wielką rolę w całej biografii Tove Jansson zajmują oczywiście Muminki: pomysł
powstania opowiadań i ilustracji, pierwowzory charakterów, analiza świata
trolli, ich powiedzeń i osobowości, estetyka, stosowanie w książkach opisowych
nagłówków rozdziałów. Autorka biografii zaznacza przy tym, które części Muminków
były zmieniane. Mowa jest również o dwóch typach odbiorców: tych, co
krytykowali i tych, którzy byli pełni zachwytu. Westin odnosi się również do recenzji,
jakie ukazywały się sukcesywnie w prasie, muminkowej filozofii będącej tematem
niejednego wykładu oraz adaptacji opowiadań. Pokazuje również ciągłe szukanie tematów,
przez Tove w malarstwie, takich, które byłyby innowacyjne. Inną sferę stanowi obraz
Tove, jako ilustratorki książek, których nie była Autorką. Liczyło się dla niej
jak dobrze oddzielić ilustracje tolkienowskie od stylu muminkowego. Westin ukazuje również twórczość Tove po okresie
Muminków, która nie była już w pełni akceptowana przez odbiorców.
Książkę z względu
na zawarte ilustracje w tekście, duże odstępy między wersami oraz podział na
mniejsze rozdziały, czyta się w dość szybkim tempie. W pozycji odnaleźć można
bibliografię z wydzieleniem spisów dotyczących prywatnego archiwum Tove
Jansson, opublikowanych książek, nowel, artykułów, esejów, dramatów, wywiadów, komiksów
i książek z ilustracjami jej autorstwa, bibliografię przedmiotową według Autorki
oraz oddzielnie spis publikacji, które ukazały się w języku polskim oraz polskojęzyczne
opracowania. Na koniec zagubieni odnajdą odpowiedni rok w kalendarium życia
Tove Jansson.
Lektura jest
pełna refleksji i satysfakcjonuje czytelnika, a materiał źródłowy wykorzystany przez
Westin pomaga bardziej zrozumieć złożoną osobowość Tove Jansson i jej drogę twórczą
zarówno w zakresie literatury jak i malarstwa i grafiki.Warto.
Boel Westin, Tove Jansson. Mama Muminków, wydawnictwo Marginesy, listopad 2012, wstęp: Joanna Olech, przekład: Bogumiła Ratajczak, oprawa twarda, stron: 512
*zdjęcia własne
