C.S. Lewis, Odrzucony obraz. Wprowadzenie do literatury średniowiecznej i renesansowej.

 

    Zaskoczona byłam poznaniem „drugiego”, zupełnie nieznanego mi oblicza C. S. Lewisa. Nie, to nie jest łatwa książka. Dla laika wymaga skupienia, rozeznania w tematach i jasnego umysłu do przyswojenia. Wydaje mi się, że jestem w jakiś sposób zorientowana w epokach, ale momentami czułam się zagubiona. Książka powstała na bazie wykładów prowadzonych przez Lewisa na wyższych uczelniach. C. S. Lewis był bowiem profesorem literatury angielskiej w Magdalene College, a potem został powołany do Cambridge na stanowisko profesora angielskiej literatury średniowiecznej i renesansowej. Wykładał też poetykę na Uniwersytecie Harvarda. Książka została po raz pierwszy wydana w 1964 r. i obecnie jest dziełem klasycznym.

       Pod względem treści i struktury książka jest uporządkowana tematycznie i poniekąd chronologicznie. Lewis jest wyraźnie wybiórczy w wyborze pisarzy. Książka jest zdecydowanie wstępem, a nie wyczerpującym omówieniem pisarstwa średniowiecza i renesansu. Pozycja stanowi więc wprowadzenie w literaturę i kulturę przełomu starożytności i średniowiecza. Omawia i cytuje literaturę od Cycerona do romantyków angielskich, z naciskiem jednak na literaturę średniowieczną i renesansową. Zwraca uwagę na konteksty na podłożu filozoficznym, psychologicznym, przyrodniczym, kulturowym, etycznym, religijnym, historycznym. Nawiązuje do średniowiecznej kosmologii i dokonuje analizy światopoglądu. W czytelny sposób, pozbawiony patosu i naukowego języka, pisze  na temat klasycznych korzeni myśli i wierzeń, wyjaśnia koncepcje i rozwój średniowiecznego światopoglądu. Zwraca uwagę na autorytety, sposoby przyswajania wiedzy, typy wyobraźni.

     Lewis uważa, że człowiek średniowiecza nie był marzycielem i nie był wędrowcem, ale był organizatorem, kodyfikatorem i budowniczym systemów. Ludzie średniowiecza byli pogrążeni w książkach. Uważa, że Model wszechświata jaki wówczas powstał jest najwyższym średniowiecznym dziełem sztuki. Przedstawia źródła klasyczne, z którego się wywodził Model: Scypion, Cyceron, Lukan, Stacjiusz, Klaudian, Apulejusz. Omawia myśli Chalcydiusza, Makrobiusza, Pseudo-Dionizego, Boecjusza. Omawia części wszechświata i ich działanie. Porusza kwestię wyobraźni: istnienia elfów, sylwanów, aniołów. Poświęca rozdział mieszkańcom Ziemi i omawia siedem sztuk wyzwolonych.

    C.S. Lewis korzysta z analogii, metafory i anegdoty. Znaleźć tu można liczne wtrącenia, odniesienia do dzieł powstałych na gruncie filozofii, literatury, psychologii. Jest to praca badawcza wpływu średniowiecznego modelu rzeczywistości na literaturę tego okresu. Nie jest to książka łatwa do przeczytania, ponieważ wymaga pewnego poziomu świadomości kulturowej, który w dzisiejszych czasach bynajmniej nie jest powszechny. Książka jest niezwykle skomplikowana i wyznacznikiem ogromnej, imponującej wiedzy autora. Niejednokrotnie postawi czytelnika przed faktem nieznajomości pism, o których mowa, co stanowić będzie bazę do frustracji. Niemniej jednak uznałam lekturę za bardzo satysfakcjonującą i na pewno do niej będę niejednokrotnie, w miarę potrzeby wracać.

 

C.L. Lewis, Odrzucony obraz. Wprowadzenie do literatury średniowiecznej i renesansowej, Wydawnictwo animi2, wydanie 2022, tytuł oryg.: Discarded Image. An Introduction to Medieval and Renaissance Literature, tłumaczenie, przedmowa i mały słownik autorów brytyjskich Witold Ostrowski, okładka twarda, stron 288.

Frances Gies, Joseph Gies, Życie średniowiecznej rodziny.

        Życie średniowiecznej rodzinyautorstwa historyków i małżeństwa Frances i Josepha Gies’ów to fascynująca podróż w przeszłość. Nie jest to jednak książka przekrojowa, a raczej historia jednej rodziny Pastonów, która powstała na podstawie dogłębnej analizy zachowanej korespondencji. Książka przedstawia historię średniowiecznych pokoleń angielskiego rodu z Norfolk, które według dzisiejszych standardów można uznać za wyższą klasę średnią. Archiwalny zbiór dokumentów złożony jest z ponad tysiąca listów i innych dokumentów pisanych przez członków rodziny, ich przyjaciół i wspólników. Treścią ich są problemy rodzinne i domowe, procesy sądowe i prowadzone interesy.

     Badacze przedstawiają historię rodziny, hipotetyczne pochodzenie oraz potwierdzają poprzez dokumenty istnienie rzeczywistego Patsona. Patsonowie mieliby pochodzić ze wsi Patson na wybrzeżu Morza Północnego w północno-wschodniej części Norfolk. W początkach XV wieku rejon ich działalności obejmował Norwich oraz Yarmouth, a potem także Londyn.  Wzrost znaczenia rodziny plasuje w wyniku zawarcia małżeństwa przez Clementa Pastona z Beatrice Somerton.  Nieco więcej dowiadujemy się o jego synu Williamie, który poślubił w 1420 r. Agnes Berry. Większość książki dotyczy jednak losów członków kolejnych pokoleń. Głową rodziny po śmierci Williama został ich najstarszy syn John I, który ok. 1440 poślubił Margaret Mautby. Jego rodzeństwo to Edmund I, Elizabeth, William II i Clement. Wśród dzieci Johna I i Margaret należy wymienić: Johna II (sir John, stanął na czele rodziny mając  24 lata), jego brat Johna III, który w 1477 r poślubił Margery Brews oraz Margery, Edmunda II, Anne, Waltera i Williama III. Dalej czytelnik poznaje losy syna Johna III i Margery, Williama Iv, który w ok. 1490 r. poślubił Bridget Heydon. Ułatwieniem w zorientowaniu się tych powiązań staje się drzewo genealogiczne zawarte w książce.

      Nie jest to książka przeznaczona dla każdego, ale rzeczywiście jest to pozycja przedstawiająca wiele elementów z życia codziennego zamożnej w średniowieczu. Książka zbudowana została wokół cytowanych fragmentów listów. Autorzy na ich podstawie stworzyli narracyjną opowieść opartą na rodzinnych relacjach Pastonów i łącząc je z ówczesnymi niepokojami i wojną Dwóch Róż (Pastonowie byli zwolennikami Yorków, choć otwarcie się nigdy nie poparli żadnej ze stron). Historycy umieszczają działania rodziny Paston’ów w historycznym kontekście wydarzeń krajowych i lokalnych. W tym wszystkim umieszczonych zostało wiele ciekawostek dotyczących ubrań, aranżowanych małżeństw (np. Elizabeth, siostry Johna I, której stosunki z matką Agnes nie należały do najlepszych), wyposażenia domostw, broni i uzbrojenia, panoszących się epidemii, pozostawionych testamentów, pobytach w więzieniu (we Fleet John I był trzykrotnie zawdzięczając to sporowi wokół jego rodowodu) wewnątrzrodzinnych sporów i długotrwałych procesów sądowych. O ile John Paston I zrezygnował z przyjęcia szlachectwa, o tyle swojego syna Johna II umieścił na dworze królewskim, a ten potem przyjął tytuł szlachecki (dla odróżnienia określa się też jego jako sir John). Autorzy odważają relacje oraz ówczesna rola kobiet. jakie panowały między ojcem i synem. Protektorem Johna I był sir John Fastolf, którego ostatnia wola budziła zastrzeżenia wśród mu współczesnych (większość zapisał Johnowi Pastonowi, który musiał dochodzić swoich praw), ale zapewniła Pastonom wpływy i bogactwo. Z drugiej strony mamy opisy obrzędów pogrzebowych (Johna I), analizę niejednoznaczności kościelnych praw dotyczących zawierania małżeństw, jedzenia, miar i monet, jadłospisu oraz różnego typu rozrywek.  Dość ciekawa jawi się historia Margery, siostry Johna II i III, która zakochała się w zarządcy posiadłości Pastonów, Richardzie Calle’u i oboje złożyli sobie potajemne śluby. Matka i bracia byli oburzeni, bowiem związek ten uważano za niedopuszczalny mezalians. Mimo to Margery i Richard mężnie i z godnością wszystko znosili.

        Książka jest doskonałym źródłem do badań genealogicznych dotyczących rodziny Pastonów. Nie jest to pozycja przekrojowa dotycząca życia średniowiecznej rodziny, ale wiele tu zawartych elementów z życia Pastonów są niezwykle interesujące. Wszystko opiera się na dokumentach, co czasem może być frustrujące, zwłaszcza gdy niektóre opowieści zostają potraktowane po macoszemu i za nic nie można znaleźć ich zakończenia. Niemniej znaleźć można w niej wiele emocji, bowiem członkowie rodziny Pastonów tak jak każdy człowiek potrafili kochać i nienawidzić, potępiać i wspierać, oszczędzać i być rozrzutnymi, szukać oparcia w patronach i szacować z tego zyski. Za sprawą narracji prowadzonej przez Frances i Josepha Gies'ów powstała niezwykle porywająca opowieść, dzięki której poznajemy losy trzech pokoleń rodziny Pastonów.

          Dodać tylko należy, że w książce oprócz wspomnianego wyżej drzewa genealogicznego Pastonów, można odnaleźć mapy, przypisy, ilustracje, listę postaci, kalendarium wydarzeń i bibliografię.

Frances Gies, Joseph Gies, Życie średniowiecznej rodziny, wydawnictwo Znak Horyzont, wydanie 2020, tytuł oryg.: A Medieval Family, przekład Grzegorz Siwek, cykl: Życie w średniowieczu, t.5, okładka miękka ze skrzydełkami, stron 444.

Bożena Fabiani, Rzym. Wędrówki z historią w tle.

Rzym. Wędrówki z historią w tle to kolejna interesująca propozycja autorstwa Bożeny Fabiany dotycząca sztuki. Jest to zupełnie inna książka od znanych nam dotychczasowo Gawęd. W obecnej Autorka opisuje miasto, które kocha. Zwraca więc uwagę na dzieła sztuki i miejsca, o których chciała opowiedzieć czytelnikowi ze swojego punktu widzenia. Książka nie ma bowiem charakteru przewodnika. Jest to opowieść, która płynie, charakteryzuje się zapasem ciekawostek, anegdot, legend i faktów. Autorka tłumaczy, że wybór nie był prosty, bowiem Rzym jest miastem, w którym „każdy kamień ma coś do powiedzenia”. Traktuje książkę jako bardzo osobistą „o mieście, w którym stale się coś rodziło, coś przekształcało, coś zapadało pod ziemię”. Jednocześnie zaznacza, że Rzym dzisiejszy z barierkami i wszelkimi działaniami służącemu bezpieczeństwu, to zupełnie inne miasto, jakie było dane jej poznać wiele lat temu. 

Na książkę złożyły się opowieści dotyczące chronologicznie wybranych wydarzeń z dziejów Rzymu od narodzin chrześcijaństwa do baroku. Rozdziały ułożone są w „wędrówki”, które z kolei podzielone zostały na podrozdziały. Bożena Fabiani pisze o kościołach wczesnochrześcijańskich, freskach, mozaikach, rzeźbach i obrazach, które wywarły na niej wrażenie.  Wielokrotnie odwołuje się do Biblii, dzieł apokryficznych, pasji świętych męczenników i losów Apostołów. Wiele też jest nawiązań do efektów i wyników prowadzonych prac wykopaliskowych na terenie Wiecznego Miasta. Podaje dokładne opisy budowli pod względem architektonicznym. Wskazuje na fragmenty, które zostały dobudowane, przebudowane lub zburzone. Poznać można też architektów, kierowników budowy, zleceniodawców. Autorka przywołuje również ustalenia badaczy Rzymu np. dziewiętnastowiecznego Giovanniego Battisty de Rossiego, badacza Rzymu czasów pierwszych chrześcijan.

Autorka nie stroni od przywoływania ciekawostek. Po przeciwnej stronie  szosy niż bazylika na via Ostiense, znajduje się restauracja Antica Rupe, do której przylega niewielkie podwórko. Jego granicę wytycza ściana skalna z dobrze zakonserwowanymi grobami z czasów Świętego Pawła. Niektóre bryły kościołów do dziś ukrywają w sobie ślady domów mieszkalnych, jak w przypadku kościoła Świętych Jana i Pawła, czyli titulusu (nazwa na określenie domów pierwszych chrześcijan) Bizansa i Pammachiusza. Wskazuje jak łatwo zabłądzić w Katakumbach. Dokonuje ich charakterystyki oraz przedstawia ich odkrywców. Wskazuje na elementy przejęte od pogan przez chrześcijan jak: gałązka oliwna, palma, ryba. 

Do książki dołączono Miniprzewodnik: Rzym w sześć dni, w którym zaproponowała etapy zwiedzania Rzymu. W pozycji znaleźć można liczne fotografie wykonane przez Autorkę podczas pobytów w Rzymie oraz reprodukcje zabytków sztuki. Bożena Fabiani pisze, że jest to jej ostatnia książka zamykająca cykl o sztuce i zabytkach. Miejmy nadzieję, że nie jest to prawda. Jak wszystkie uprzednio wydane książki, tak i Rzym. Wędrówki z historią w tle warto przeczytać.

Bożena Fabiani, Rzym. Wędrówki z historią w tle, Dom Wydawniczy PWN, wydanie 2018, okładka miękka ze skrzydełkami, stron 524.

Janina Lesiak, Jadwiga z Andegawenów Jagiełłowa. Album rodzinny.

Jadwiga z Andegawenów Jagiełłowa. Album rodzinny to kolejna książka Janiny Lesiak wpisująca się w powieściową i nostalgiczną serię dotyczącą kobiet, królowych. Nie jest to ani biografia, ani opowieść bezpośrednio dotycząca Jadwigi. Autorka odwołuje się do faktów historycznych i powstałych legend. Jadwigę poznajemy z punktu widzenia wybranych i najbliższych osób z otoczenia. Autorka próbowała stworzyć jej obraz na podstawie odniesień do jej matki – Elżbiety Bośniaczki, Marii – siostry, pierwszego narzeczonego – Wilhelma Habsburga, męża Władysława Jagiełły, a nawet skryby, którego mistrzem był Stanisław ze Skarbimierza.

Matka i siostra

Jadwiga była najmłodszym dzieckiem ze związku Ludwika Andegaweńskiego, wnuka Władysława I Łokietka i słynącej z legendarnej urody Elżbiety Bośniaczki, córki Bana Bośni Stefana II Kotromanicia. Dopiero po wielu latach małżeństwo doczekało się narodzin trzech córek: Katarzyny, Marii i Jadwigi. To Katarzyna została zapewne przeznaczona pierwotnie na tron węgierski, ale zmarła przedwcześnie. Po śmierci Ludwika Węgierskiego w 1382 r. – w związku z tym, że Maria, zaręczona z Zygmuntem Luksemburskim, margrabią brandenburskim, została królową Węgier – matka – Elżbieta Bośniaczka - wyznaczyła Jadwigę do objęcia tronu w Polsce. Popierane było to również przez większość panów polskich.

Wilhelm

W listopadzie 1382 r. na zjeździe rycerstwa w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. 16 października 1384 r. w Krakowie Jadwiga została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. W tytulaturze używano jednak regina - królowa. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, ale nie powołano regenta. 

Jeszcze w 1374 r. Ludwik Węgierski zawarł pakt z Leopoldem III Habsburgiem, na mocy którego Jadwiga oraz syn Leopolda - Wilhelm Habsburg - mieli zostać małżeństwem. 15 czerwca 1378 r. czterolatka została zaręczona z ośmioletnim Wilhelmem. Odbyła się nawet ceremonia zaręczyn mających charakter formalnego ślubu pomiędzy dziećmi (sponsalia de futuro – śluby na przyszłość; po dojściu do lat pełnoletności - 14 lat dla mężczyzn, 12 lat dla kobiet – gdy małżeństwo zostałoby skonsumowane, to byłoby ważne). Podpisano zobowiązanie, że strona, która zerwałaby zaręczyny, wypłaci drugiej stronie 200 000 florenów w złocie. Dwa lata później babka i matka Jadwigi potwierdziły ten status quo.

  

Władysław

Janina Lesiak odwołuje się do przekazów Jana Długosza, który twierdził, że Jadwiga spotykała się potajemnie z Wilhelmem w Krakowie (w klasztorze franciszkanów), a nawet miał on odwiedzać jej łożnicę na Wawelu. Jednak dalszym kontaktom zapobiegł Dymitr z Goraja, podskarbi Królestwa, chociaż królowa próbowała nawet toporem utorować sobie drogę, aby uciec z zamkowych pomieszczeń. Nie wydaje się jednak, aby jedenastoletnia wówczas królowa była pozostawiona samej sobie. To Habsburgowie mieli rozprzestrzeniać plotkę o skonsumowaniu małżeństwa i oskarżać Jadwigę o bigamię. Papież Urban VI nie wysłał bowiem potem listu z błogosławieństwem i życzeniami dla Jagiełły. 

Małżeństwo z młodym Habsburgiem nie było akceptowane przez szlachtę polską. 11 stycznia 1386 r. w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Prawdopodobnie Jadwiga rzeczywiście była przerażona pogańskim władcą, toteż wysłała „na zwiady” Zawiszę z Oleśnicy, którego rozeznanie uspokoiło młodziutką dziewczynę. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 r. przyjął chrzest, a 18 lutego 1386 r. poślubił Jadwigę. Jagiełło miał wówczas 34 lata, Jadwiga 13 lat. 

Janina Lesiak dochodzi do wniosku, że Jadwiga będąc właściwie jeszcze dzieckiem, musiała przywyknąć do nowego miejsca, najpewniej też czuła się bardzo samotna. Z mężem dzieliła ją kultura, religia, zwyczaje, język, a małżeństwo miało motywy polityczne. Autorka nawiązuje również do przekazów, że na początku małżeństwa Jadwiga miała nie dopuszczać do siebie męża. Trzeba było na pewno czasu, aby małżeństwo zostało oparte na wzajemnym szacunku, harmonii, porozumieniu, szczerości i partnerstwie. Dopiero po latach pożycia małżeńskiego okazało się, że Jadwiga spodziewa się dziecka. 13 czerwca 1399 r. urodziła się Elżbieta Bonifacja. Dziewczynka żyła niespełna trzy tygodnie. Zmarła 13 lipca. Jadwiga zmarła 17 lipca prawdopodobnie na gorączkę popołogową. Jagiełło do końca swoich dni nosił przy sobie ślubny pierścień pierwszej żony. 

Skryba

Według zapisów kronikarzy Jadwiga uprawiała surowe umartwienia. Jej kierownikiem duchowym był krakowski dominikanin Henryk Bitterfeld. Władczyni założyła i zapewniła utrzymanie Kolegium Psałterzystów, którzy dzień i noc śpiewali psalmy przed Najświętszym Sakramentem. Ufundowała również i częściowo własnoręcznie wyhaftowała racjonał – drogocenną szatę liturgiczną dla biskupów krakowskich, zachowaną po dziś dzień, używaną podczas największych uroczystości. Prowadziła działalność charytatywną i wspierała naukę.

Królowa Jadwiga wg Jana Matejki, który był obecny przy otwarciu grobu w 1887 r.

Autorka często używa w swej opowieści ówcześnie stosowane w dokumentach zwroty: Hedviga, Hedvigis, Hedwig. Rysuje portret Jadwigi widziany przez najbliższych, ale to czytelnikowi pozostawia skonstruowanie ostatecznych wniosków na temat jej życia. Czytelnik ma również możliwość określić swoje stanowisko wobec postępowania Elżbiety Bośniaczki, Marii, Wilhelma czy Władysława. Autorka jasno i klarownie przekazuje wiedzę na temat życia przedstawianych osób, ówczesnego tła historycznego, politycznego, obyczajowego. Posługuje się właściwą datacją, określeniami, nazwiskami i przydomkami.  To kolejna dobra opowieść w jej wykonaniu.

Warto wspomnieć, że po śmierci Jadwigę otoczono kultem. 31 maja 1979 r. Jadwiga została beatyfikowana przez zatwierdzenie kultu, a kanonizowana na krakowskich błoniach 8 czerwca 1997 r. przez Jana Pawła II.

Janina Lesiak, Jadwiga z Andegawenów Jagiełłowa. Album rodzinny, wydawnictwo MG, wydanie 2017, okładka twarda, stron 224.

W serii ukazały się:

Wspomnienie o Cecylii, smutnej królowej,
Miłosna Kareta Anny J.,
Dobrawa pisze CV.

 ***

1374 - narodziny Jadwigi
1378 - zaślubiny Jadwigi i Wilhelma Habsburga w Hainburgu
16 X 1384 - koronacja Jadwigi w katedrze krakowskiej
14 VIII 1385 - podpisanie polsko-litewskiego układu w Krewie
18 II 1386 - ślub Jadwigi i Władysława Jagiełły
1386 - Jadwiga uczestniczy w chrystianizacji Litwy
1387 - śmierć Elżbiety Bośniaczki, matki Jadwigi
1387 - Jadwiga wyprawia się na Ruś Czerwoną i przyłącza ją do Królestwa Polskiego
1395 - śmierć Marii, królowej Węgier, siostry Jadwigi
22–25 VI 1399 - narodziny i śmierć córki Jadwigi, Elżbiety Bonifacji
17 VII 1399 - śmierć królowej Jadwigi
1997 - Jadwiga świętą Kościoła katolickiego